Văn học Việt Nam: Sẵn sàng cho cho cuộc khai phóng

Inrasara

Tôi là người theo dõi khá sát sao sáng tác xu hướng cách tân (là chính) thời gian qua, nhất là thơ. Không phân biệt vùng miền, dân tộc thiểu số/ đa số, trong nước/ hải ngoại, nam hay nữ... Nhìn văn học qua con mắt của kẻ cư trú trên đường biên/không đường biên. Theo hướng động, mở và khai phóng.

Không bên lề/ không trung tâm/ tôi trú trên đường biên/ Không ngoài luồng / không chánh lưu/ sống như thể không đường biên/ Cũng chẳng có gì trầm trọng cả!/ mỗi các ông cứ dựng chòi/ mỗi các ông cứ có mặt như một biên giới…

Nhộn nhịp từ nhóm hội...

Có lẽ không năm nào văn học Việt Nam có nhiều hội nghị, hội thảo… hơn. Từ lớn đến vừa và nhỏ, từ chính lưu đến ngoại vi, cá nhân hay tập thể, trong nước hay “có yếu tố nước ngoài”,… Trong đó Hội thảo quốc tế: Văn học Việt Nam trong bối cảnh giao lưu văn hóa khu vực và quốc tế vào cuối năm 2006 tại Hà Nội, đã để lại dư âm nhất định.

Như thông lệ, mở đầu là Ngày hội thơ Nguyên tiêu hàng năm nở rộ khắp nơi; đặc biệt TP Hồ Chí Minh lần đầu tiên xuất quân khá “hoành tráng”. Sau đó là Kỷ niệm 50 năm thành lập Hội Nhà văn Việt Nam. Rồi là Hội nghị nhà văn ba nước Đông Dương tại Hà Nội vào trung tuần tháng 9, là sự kiện đáng nhớ trong đời sống văn học. Hội nghị đánh giá thành tựu văn học cách mạng giải phóng dân tộc, qua đó thắt chặt mối quan hệ hữu nghị, thúc đẩy và giao lưu hợp tác văn học giữa các nhà văn ba nước trong khu vực. Rồi cuối cùng là Hội nghị văn học giữa nhiệm kỳ của Hội Nhà văn Việt Nam tháng 10-2007 với cái nhìn ngoảnh lại của bản báo cáo: “khẳng định những đóng góp mới của đội ngũ nhà văn tiếp tục mở rộng đường biên văn học, đổi mới tư duy nghệ thuật, phương pháp sáng tác; hăng hái thâm nhập đời sống, phát hiện bồi dưỡng đội ngũ kế cận của văn học”.

Xen kẽ giữa các hội to là bao nhiêu hội nhỏ, chuyên sâu mở ra cấp tập. Tại Kon-tum, Hội thảo Văn học Dân tộc thiểu số Tây Nguyên và miền Trung Nam bộ, 20 và 21-6-2007, không ít tham luận cũ được mang đọc lại. Tại TP Hồ Chí Minh: Hội thảo Lý luận - phê bình “Mấy vấn đề Lý luận - phê bình văn học Thành phố hiện nay”, Hội thảo văn học thiếu nhi, Hội thảo văn học trẻ. Ba hội nghị này làm nên tập đại thành Hội thảo khoa học Đời sống Văn học - Nghệ thuật TP Hồ Chí Minh thời kỳ hội nhập, ngày 16-10-2007 trong đó bộ môn văn học và nhà văn chiếm số lượng áp đảo. Nhưng nhìn lướt qua cả tập Kỷ yếu, ta thấy gì? Ngoài các báo cáo mang tính tổng kết của trưởng cơ quan ban ngành, tham luận của hơn mươi nhà văn không xứng với tên gọi “tham luận khoa học”. Chúng chỉ là ghi chép rời hay vài cảm nhận đầy cảm tính như thể các bài báo viết vội (đa phần chúng cũng đã đăng báo). Điều này nói lên sự thiếu trách nhiệm của nhà văn và cả sự chưa chu đáo của ban tổ chức.

Không mãi cứ chờ cơ quan chức năng là Hội Nhà văn mở hội thảo, hội nghị, thời gian qua, một số nhà văn, nhà thơ tự xoay xở hoặc kết hợp với các câu lạc bộ tổ chức buổi ra mắt sách xôm trò. Thế rồi, ngay từ đầu năm 2007, trong lúc hoạt động của Viện Goethe có vẻ yên ắng thì Hội đồng Anh (British Council) nhập cuộc bằng chương trình Càphê văn học xôm tụ ở Hà Nội, ở Sài Gòn. Nhưng khi Sức mạnh của ngôn từ được lên chương trình tại TP Hồ Chí Minh ngày 3-8-2007 hứa hẹn sôi động bị cắt vào giờ chót, và nhất là khi Chuyến xe thơ dự định kéo dài mười ngày từ 16 đến 26-9-2007 với màn trình diễn thơ xuyên Việt bị đình chỉ, tổ chức này đã tạm rút về “căn cứ địa” Trung tâm thông tin - Hội đồng Anh của mình tại Hà Nội. Sự cố đã tạo cái hẫng đáng tiếc! Cũng không thể bỏ qua Chuyến xe thơ 47 của văn nghệ sĩ tự do khứ hồi Sài Gòn - Vũng Tàu vào cuối tháng sau đó với thái độ “12 giờ không nghệ thuật”, thành công mĩ mãn.

Nhưng có lẽ nhộn nhịp và đều đặn hơn cả là chương trình Bàn tròn văn chương của Ban công tác nhà văn trẻ thuộc Hội Nhà văn Việt Nam, tại TP Hồ Chí Minh. Nhưng khi đặt Biên bản của bảy kỳ Bàn tròn văn chương bên cạnh Bốn cuộc thảo luận của nhóm Sáng Tạo của những năm sáu mươi, ta thấy độ chệnh về chất là khá lớn. Chứng cớ rành rành về nỗi lạc hậu của văn chương hôm nay!

 

Qua kết nạp hội viên, Giải thưởng và website của Hội Nhà văn

Quyết khép bớt cánh cửa (để nâng cao chất lượng hội viên?), Hội Nhà văn Việt Nam kết nạp 24 hội viên, con số chỉ hơn phân nửa so với năm ngoái (45 người). Tưởng vậy là yên, nhưng dư luận vẫn cứ ì xèo. Nguyễn Trọng Tạo, Thanh Tùng, Thanh Thảo, Khôi Vũ… nhất loạt lên tiếng. Theo nhìn nhận chung: bao nhiêu tên tuổi sáng giá bị bỏ rơi oan uổng. Một vị ở Hội đồng thơ tuyên “các Hội đồng nên giải tán là vừa” bởi tiếng nói của mình không được Ban chấp hành Hội Nhà văn lắng nghe. Vài vị khác nhấn vào khía cạnh (nghi ngờ có) tiêu cực trong việc xét kết nạp. Vẫn chuyện từ mấy năm cũ, nhắc lại thêm phiền!

Gây chú ý hơn cả vẫn là giải thưởng. Trước hết, Giải thưởng Văn học sông Mê Kông lần thứ I trao cho mười hai nhà văn của ba nước. Dù biết đấy chỉ là giải hữu nghị, nhưng nó làm nên sự kiện vì lần đầu tiên nhà văn Đông Dương có giải riêng. Trong khi giải thưởng Hội Nhà văn TP Hồ Chí Minh - một cho tập thơ Trong bóng người xưa của Lê Thiếu Nhơn và một cho tập truyện ngắn Mỹ nhân ngư của Liêm Trinh - bị kéo xuống thành tặng thưởng, không lấy được phản hồi nào từ dư luận thì ngược lại, giải thưởng của Hội Nhà văn Hà Nội năm 2007, đã gây không ít xôn xao. Nhất là tập thơ của một tác giả từng nổi tiếng với thể loại truyện ngắn: Gửi VB của Phan Thị Vàng Anh. Sau rốt, giải được chờ đợi hơn cả: giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam. Như phản ứng lại với dư luận không lấy gì làm êm xuôi của vài năm gần đây, Hội bó gọn giải thưởng năm 2007 bằng hai tác phẩm: Và khi tro bụi tiểu thuyết của Đoàn Minh Phượng đang sống ở Đức và bản dịch của Hữu Việt tập thơ Khúc hát trái tim của J.T.Stepanek - thần đồng thi ca Mỹ. Nghĩa là ở đó, “có yếu tố nước ngoài” như là thể hiện tinh thần hậu hiện đại: sự phi tâm hóa. Thế là ổn! Ngoài ra - dù chưa tuyên bố - có lẽ Giải thưởng thơ nữ Lá Trầu do “Quỹ Lời vàng EVA” đã gây không ít tò mò, do cách làm, mục đích lẫn danh sách Ban giám tuyển của nó.

Nói đến giải thưởng, không thể không nhắc đến các cuộc thi văn chương. Cuộc thi thơ tình của báo Văn nghệ có đến mười chín người được giải. Cạnh đó là cuộc thi truyện ngắn cũng trên báo này với giải nhất thuộc về Ngô Phan Lưu và Hồ Thị Ngọc Hoài. Cả hai đều chưa để lại ấn tượng đặc biệt.


Đến các sự kiện và sự cố

Nếu hàng loạt tác giả “có vấn đề” - sau Dương Nghiễm Mậu là Phạm Quỳnh, Nguyễn Văn Vĩnh, Phan Khôi,… - xuất hiện trở lại, là sự kiện đáng quan tâm thì, 100 bài thơ hay nhất thế kỷ XX do Trung tâm Văn hóa Doanh nhân và NXB Giáo dục ấn hành, là sự cố lớn nhất. Nó bị phản ứng gay gắt, từ dư luận người đọc trong lẫn ngoài nước. Cả vài vị nằm ở ban tuyển. Mới lạ! Thế nhưng các ý kiến chỉ mới dừng lại ở cảm tính, hay sự cả tin vào đánh giá chủ quan của mình mà chưa đi đến tận cùng của phân tích.

Cùng thời điểm, sự cố xung quanh vụ Phan Huyền Thư “đạo văn” vừa đáng buồn và mắc… cười! Việc trích dẫn mà không ghi nguồn là “truyền thống” lâu nay của không hiếm nhà ta.

Tiếp đến, hai năm khi giải thể Trường viết văn Nguyễn Du với tên gọi mới: Trung tâm bồi dưỡng viết văn Nguyễn Du tái xuất giang hồ, nhưng chỉ sau khóa đầu tiên (từ tháng 5-8-2007), Ban giám đốc gồm ba vị Phan Hồng Giang, Ma Văn Kháng và Vũ Quần Phương đồng loạt đưa đơn từ chức! Là sự cố, bên cạnh việc I am đàn bà của Y ban bị thu hồi, sau đó bị rút giải thưởng cuộc thi truyện ngắn của báo Văn nghệ, với lý do phạm quy, đã tạo nên sự xao động đáng kể của văn chương trong năm.

 

Nhưng điều làm nên sôi động văn đàn đúng nghĩa chính là tác phẩm

“Tự đóng cửa là tự hại mình”, Bùi Văn Nam Sơn - dịch giả quan trọng thời gian qua, mạnh dạn phát biểu thế. Thế là ông, Phạm Viêm Phương, Nguyễn Bản, Dương Tường, Trần Tiến Cao Đăng,… đã làm được nhiều việc đáng kể, trong nỗ lực đưa văn chương thế giới vào Việt Nam. Trong lúc văn dịch phát triển mạnh khỏe với các tác phẩm giá trị như: Kafka bên bờ biển của Murakami, Những kẻ thiên tậm - Jonathan Littell, Tên tôi là đỏ - Orhan Pamuk, Người đua diều - Khaled Hosseini, Mùi hương - Patrick Suskind,… được cho ra đời bởi các dịch giả uy tín, thì bên phê bình, không khí khá là yên ắng. Nguyễn Hòa với Bàn phím và cây búa chủ yếu nhấn vào văn hóa hơn là văn chương.

Sài Gòn vài năm qua vắng bóng nhà phê bình, hoàn toàn không có tiếng nói của phê bình trên diễn đàn văn học. Hà Nội có phê bình báo chí: Phạm Xuân Nguyên, Nguyễn Hòa; phê bình thực hành với Chu Văn Sơn, Nguyễn Đăng Điệp, Văn Giá, Hoài Nam! Phê bình hôm nay thiếu tư tưởng nên mãi ăn theo sáng tác, chịu phận làm nô bộc cung cúc tận tụy cho sáng tác. Từ đó ta hay có lối phát biểu khá lạc hậu là: bởi chưa có sáng tác hay nên nền phê bình ta giậm chân tại chỗ. Nói phê bình ăn theo sáng tác là chưa rốt ráo. Phê bình vẫn có khả năng gợi mở, thậm chí - dẫn đạo sáng tác, nếu đó là phê bình lý thuyết. Tiếc là loại phê bình này chưa có mặt ở Việt Nam.

Về thơ, cái lạ là thơ năm nay, cây viết nữ có vẻ nổi trội. Giải Lá Trầu vừa mở mắt chào đời, đã trình làng vài tập thơ đáng đọc: Cơn ngạt thở tình cờ của Trần Lê Sơn Ý, Áo lá sen của Trương Thị Kim Dung hay Phía bên kia cây cầu của Đinh Thị Như Thúy. Nhưng tất cả hầu như chỉ ở lại trong khuôn viên thi pháp cũ. Phải đợi đến Chữ cái của Từ Huy, người đọc mới nhận thấy có nỗ lực phá cách. Riêng Gửi VB, Phan Thị Vàng Anh biết đưa ngôn ngữ thường ngày khai mở quan hệ tế vi giữa người và vật, những sự vật thân thuộc xung quanh mà trong cuộc sống thường nhật ta đã bỏ rơi. Đây là lối đi mới, sẵn sàng mở ra dòng sáng tác khác lạ. Tiếc là nhà thơ này mới “tập làm thơ” nên khả tính đó chưa thể xảy ra ở đó.

Cánh quý ông, thơ ít sôi động hơn. Trường ca Ngày đang mở sáng của Trần Anh Thái dù chưa khai phá lối viết mới, nhưng nhà thơ chuyên trị trường ca này đã đẩy suy tư dấn sâu hơn vào cuộc (và hậu) chiến vừa qua, có lối nhìn mở sự thể bằng con mắt cảm thông với phận người, qua đó trường ca bật lên nhiều điểm sáng đáng quý. Phía khác, tuyển Có jì dùng jì, có nấy dùng nấy tập hợp sáng tác 47 nhà thơ, cùng tập thơ hậu hiện đại Lĩnh đinh chích quái của Đinh Linh, đã làm đa dạng thêm giọng điệu thơ Việt năm qua.

Về văn xuôi, từ Truyện ngắn 8X gây xôn xao năm 2006 đến Vũ điệu thân gầy của năm 2007, đa số nhà văn nữ trẻ đã đằm lại. Và họ dừng lại đó. Ta vẫn cứ phải chờ đợi và hy vọng. Gút lại, giữa bạt ngàn tác phẩm văn xuôi ra đời, trên giá sách năm ngoái còn lại những gì? Ngồi của Nguyễn Bình Phương, Đức Phật, nàng Savitri và tôi của Hồ Anh Thái, Nguyễn Vĩnh Nguyên có Khu vườn lưu lạc, Trần Nhã Thụy và Sự trở lại của vết xước, Chuyện tình thời tạp kỹ của Lê Anh Hoài và sau cùng: Luận ngữ tân thư của Phạm Lưu Vũ. Tất cả được viết trong cảm thức hậu hiện đại và ít/nhiều sử dụng thủ pháp hậu hiện đại trong tác phẩm của mình.

Nhưng có lẽ văn chương mạng đã tạo cho không khí văn học năm qua sôi động hơn cả. Bao nhiêu là tên tuổi: Đặng Thân, Tạ Thành Vinh, Đặng Hải Yến,…

Lynh Bacardi, một “con” Ngựa Trời tách đàn, viết trên mạng, đọc mạng và… đoạt giải thưởng cũng ở mạng. Với Lê Vĩnh Tài, có vẻ văn chương giấy không thỏa mãn nhà thơ đất Tây Nguyên đậm tinh thần cách tân này và, anh quyết chuyển hướng. Thờ ơ thơ xuất bản tại Thunguyetvn.comPhongdiep.net có nhiều biến chuyển về bút pháp so với ba tập trước của anh. Trang Hạ là chủ nhân blog tiếng Việt nóng nhất với 2,7 triệu lượt truy cập (tính đến 20-9-2007). Văn của Trang Hạ ngồn ngộn và bề bộn hiện thực của cuộc sống hôm nay. Những cảm nhận, tâm trạng, suy tưởng được cập nhật liên tục, nóng hôi hổi. Tập truyện ngắn Những đống lửa trên vịnh Tây Tử đang ăn khách là một minh chứng.

Văn chương mạng, Bàn tròn văn chương, trào lưu hậu hiện đại, thơ văn nữ sáng tác theo xu hướng nữ quyền luận,... nở rộ. Với không ít tác phẩm mang tính khai phá nhiều thủ pháp, cách diễn đạt mới lạ. Và không phải là không giá trị. Chính chúng lôi kéo công chúng chú ý đến văn chương nói chung. Cho dù chúng chưa có thành tựu lớn như độc giả đòi hỏi, nhưng các nỗ lực cùng những thành quả đáng trân trọng này đã mang luồng khí mới mẻ, dũng mãnh thổi vào khí hậu văn học Việt Nam hôm nay. Sẵn sàng cho cuộc khai phóng.

Tiếc là, chưa có nhà phê bình, một phê bình dám nhập cuộc vào dòng chảy của văn chương đang xảy ra. Lạ! Mãi đến hôm nay, chúng ta vẫn cứ mặc cảm hay dị ứng với cái khác lạ. Phê bình mà phải cứ khép nép trong căn chòi khuôn phép, không dám xông pha khai phá [và dũng cảm đánh giá] các hiện tượng văn học đương thời, cứ mải ru nhau ngủ dưới vài hệ thẩm mĩ đã được lưu kho từ thế kỷ trước, thì làm sao có nền phê bình đúng nghĩa?

Và làm sao văn chương chúng ta có cơ hội vươn vai lớn dậy?

 

Tháng 12.2007

(Quân đội nhân dân)

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác