Văn học thiếu nhi: Chuyện muôn đời vẫn thế!

(Toquoc)- “Cứ yêu trẻ trước đi rồi thì sẽ được trẻ yêu lại”. Văn học thiếu nhi luôn là một mảnh đất hoang đầy tiềm năng cần được khai phá, vun trồng; Nhưng dường như giới sáng tác luôn cảm thấy e ngại dấn thân, ít mặn mà trước mảnh đất ấy. Lời giải đáp cho thực tế này khá nan giải.

Xét dưới khía cạnh sáng tác - cảm thụ thì sáng tác văn học dành cho thiếu nhi không phải là một vấn đề quá bi quan. Mặc dù ngày nay văn hóa đọc đang bị đe dọa bởi văn hóa nghe - nhìn, các phương tiện truyền thông media, các trò chơi trực tuyến… nhưng nhu cầu đọc sách của thiếu nhi vẫn rất lớn. Bằng chứng là tại các nhà sách thiếu nhi, các siêu thị văn hóa, các cuộc triển lãm, hội sách… vẫn thu hút rất đông thiếu nhi tham gia.

Vậy câu hỏi đặt ra là thiếu nhi ngày nay đang thích đọc những gì? Tại sao?

 
Văn học thiếu nhi: Chuyện muôn đời vẫn thế! - ảnh 1
Nhu cầu đọc sách của thiếu nhi vẫn rất lớn






















Đầy nghịch lý

Khi nhắc đến văn học thiếu nhi hiện nay, giới trẻ liền nghĩ ngay đến… truyện tranh. Thực tế, dạo qua các siêu thị, nhà sách, quầy báo… tràn ngập các loại truyện tranh mà rất ít thấy các loại sách truyện mang tính văn học dành cho thiếu nhi. Trong đó, truyện tranh nước ngoài (nhiều nhất là của Nhật) chiếm ưu thế. Truyện tranh Việt Nam chỉ vẻn vẹn vài bộ truyện cổ tích, hay như nổi bật gân đây thì có Kiến Tí Nị, Thần đồng đất Việt. Có rất ít những tác phẩm truyện tranh “made in Việt Nam” hay và đặc sắc đủ sức “đấu” với đầy rẫy các tác phẩm truyện tranh nước ngoài.

Đó là mới nói đến truyện tranh, còn trong thể loại truyện chữ thì lại càng đáng nói hơn. Quanh đi quẩn lại vẫn chỉ là những tác phẩm “bất hủ” dành cho thiếu nhi như: kho tàng truyện cổ tích, các sáng tác xưa của những nhà văn lớn tuổi như: Dế mèn phiêu lưu ký của nhà văn Tô Hoài, Cha và con của nhà văn Hồ Phương, Cái tết của mèo con của nhà văn Nguyễn Thi, Bức tranh của em gái tôi của nhà văn Tạ Duy Anh, Chú bé có tài mở khoá của nhà văn Nguyễn Quang Thân… Mới hơn thì có các cây bút Nguyễn Ngọc Thuần với Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ, Một thiên nằm mộng, Cha và con và… tàu bay, Lý Lan với Bí mật giữa tôi và thằn lằn đen, Lưu Thị Lương với Con cá mày ở trong nhà, Trần Thị Hồng Hạnh với Chuyện của nhóc Bill... Những sáng tác mới dành cho thiếu nhi thật là hiếm hoi như “mưa mùa hạn” vậy!

Văn học thiếu nhi: Chuyện muôn đời vẫn thế! - ảnh 2
Phụ huynh tìm sách cho con
Một phụ huynh cho biết: “Khi vào khu vực sách thiếu nhi trong các nhà sách, tôi thấy chiếm đại đa số là truyện cổ tích được thể hiện dưới các hình thức truyện tranh, truyện chữ, truyện hình nổi... Ít có những tác phẩm mới”. Có lần chị dắt đứa con gái 6 tuổi đi nhà sách, nó nhìn mấy cuốn sách rồi bĩu môi: “Cũ rích, mấy truyện này con biết hết rồi!”. Chị nhận xét: “Mỗi năm số lượng sách mới cho thiếu nhi cũng chỉ lèo tèo đếm trên đầu ngón tay, làm sao mà không cũ cho được”.

Theo thống kê của NXB Kim Đồng, tỉ lệ sách văn học dành cho thiếu nhi trong nước xuất bản mỗi năm chiếm khoảng 20% số lượng sách văn học thiếu nhi nói chung. Công ty truyền thông Nhã Nam cũng cho biết tỷ lệ sách thiếu nhi đang chiếm 20 - 25% tổng số đầu sách của họ. Điều nghịch lý hiện nay là các tác phẩm văn học thiếu nhi đa số là sách dịch. Và các tác phẩm nước ngoài này lại được quảng cáo rất rầm rộ và chuyên nghiệp trong khi những tác phẩm tốt trong nước lại chưa được giới thiệu một cách xứng đáng.

Điều nghịch lý kế tiếp là giới sáng tác dành cho thiếu nhi rất ít ỏi (khoảng trên dưới 20 người), mà đa phần đều là các cây bút lâu năm, lớn tuổi như: Tô Hoài, Trần Hoài Dương, Lê Phương Liên, Trần Quốc Toàn, Phạm Hổ, Khôi Vũ, Phùng Quán… Hoặc đã nổi tiếng và quen thuộc với thiếu nhi như Nguyễn Nhật Ánh, Bùi Chí Vinh, Kim Hài, Lý Lan, Lưu Thị Lương, Nguyễn Ngọc Thuần…

Đã “neo người” như thế, vậy mà một số cây bút cũng đã quyết định rút chân ra khỏi mảnh đất văn học thiếu nhi này vì cảm thấy không phù hợp nữa. Như trường hợp nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần (vừa được trao giải thưởng Peter Pan 2008, một giải thưởng văn học uy tín của Thụy Điển) với tác phẩm Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ, nhưng cũng chính anh đã tuyên bố, từ nay sẽ không viết cho... thiếu nhi nữa mà lý do chính là “Khi viết cho thiếu nhi thì không thể bằng tâm hồn của một ông già” như anh đã từng nói. Tác phẩm Chuyện tào lao (về kẻ quấy rối và chồng cô ta) ra mắt đầu năm cho thấy một sự thay đổi nội tâm sâu sắc, không còn là một Nguyễn Ngọc Thuần trong sáng, hồn nhiên nữa rồi… Nhà văn Nguyễn Nhật Ánh đã nhận xét: “Nguyễn Ngọc Thuần là một cây viết tài hoa và độc đáo trong lãnh vực văn học thiếu nhi nhưng tiếc là gần đây anh đã có những chọn lựa khác, hướng đến những bến bờ khác”.

Vì thế, dù đề tài sáng tác rất rộng (kinh điển, trinh thám, kỳ ảo…) nhưng các tác phẩm của các nhà văn trong nước lại ngày càng ít về số lượng (chưa nói đến chất lượng), nhất là từ các nhà văn trẻ. Đến nỗi nhà văn Tô Hoài đã phải bức xúc: “Văn học thiếu nhi Việt Nam gần như không vận động, không có phong trào, không có lực lượng. Không ai khuyến khích các nhà văn trẻ viết cho các em cả”. Nhiều nhà văn khác vốn rất tâm huyết với văn học thiếu nhi cũng gióng lên những tiếng lòng thống thiết, mong mỏi các nhà văn trẻ quan tâm đến “các em trẻ” nhiều hơn.

Nhà văn Lê Phương Liên, Trưởng ban Văn học Thiếu nhi - Hội Nhà văn Việt Nam nói như để vừa than vừa dỗi với các cây bút trẻ: “Các nhà văn thế hệ đi trước dù viết cho người lớn thường cũng ít nhất một lần cầm bút viết cho thiếu nhi”.

 

Quá nhiều khó khăn

Đội ngũ nhà văn trẻ hiện nay như Phong Điệp, Di Li, Cấn Vân Khánh, Vũ Đình Giang, Dương Bình Nguyên, Nguyễn Vĩnh Nguyên, Trần Nhã Thụy, Đỗ Tiến Thụy, Phan Hồn Nhiên, Dương Thụy, Nguyễn Danh Lam… sáng tác rất đều tay nhưng đa số đều “né” mảng văn học thiếu nhi. Hai cây bút trẻ mới nổi là Nguyễn Thiên Ngân và Lê Thùy Vân khi được hỏi có sáng tác cho thiếu nhi không thì chỉ có Vân trả lời rằng sẽ thử xem.

Vì sao vậy? Sáng tác cho thiếu nhi là một công việc thật khó khăn, đòi hỏi nhiều nỗ lực, kinh nghiệm sống, biết nắm bắt tâm lý - nhu cầu - sở thích của các em thiếu nhi. Giọng văn phải thật gần gũi và tự nhiên, chứ không phải giả tạo, lên mặt dạy dỗ với quá nhiều bài học “khó tiêu” với trẻ thơ. Theo như nhà văn Trần Hoài Dương, người có thâm niên sáng tác cho thiếu nhi trên 40 năm thì: “Viết cho các em cần có một tấm lòng trong sáng. Nếu viết để kiếm tiền thì không nên chọn văn học thiếu nhi”.

Văn học thiếu nhi: Chuyện muôn đời vẫn thế! - ảnh 3
Sách dành cho thiếu nhi
Các tác phẩm dành cho thiếu nhi thường ít khi đủ sức hấp dẫn đến mức áp đảo tác phẩm dành cho người lớn. Đó là thực trạng chung của cả thế giới chứ không riêng gì Việt Nam chúng ta. Đã từ lâu, chúng ta ít khi nào thấy tiểu thuyết dành cho thiếu nhi và tác giả của chúng được xuất hiện trên báo chí với những giải thưởng lớn, hay ít nhất là xuất hiện trong danh sách 1.000 cuốn sách nên đọc trên tờ Guardian của Anh (www.guardian.co.uk). Danh sách 1.000 cuốn sách hay nhất mọi thời đại gần đây nhất toàn đề cập đến những chủ đề như: Hài kịch, Tội phạm, Gia đình và bản thân, Tình yêu, Khoa học Viễn tưởng và Tưởng tượng, Đất nước, và Chiến tranh và Du lịch.

Ở nước ta, hiếm có ai thành công và được nhiều thế hệ thiếu nhi mến mộ như nhà văn Nguyễn Nhật Ánh. Trẻ em đua nhau đọc những tác phẩm của anh như: Kính vạn hoa, Chuyện xứ Lang Biang, Tôi là Bê-tô (Giải thưởng văn học của Hội Nhà văn TP. Hồ Chí Minh 2008), Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ (tác phẩm gây sôi động hội chợ sách TP. Hồ Chí Minh lần V năm 2008)… Bộ truyện Kính vạn hoa đã được tái bản nhiều lần và vẫn đang được anh viết tiếp.

Nhà văn Nguyễn Nhật Ánh cho biết: “Tôi vẫn đang viết tiếp bộ truyện Kính vạn hoa. Năm ngoái, ngoài tác phẩm Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, tôi viết thêm được 3 tập Kính vạn hoa (Người giúp việc khác thường, Ngủ quên trên đồi, Kẻ thần bí). Trong năm nay, kế hoạch của tôi là viết thêm 6 tập nữa. Hiện tôi đang viết đến tập thứ 5. Từ ngày 01/6 tới đây, NXB Kim Đồng sẽ lần lượt phát hành những tập Kính vạn hoa mới”.

Có lẽ do đứng trước cái bóng quá lớn của một cây bút chuyên viết cho thiếu nhi như Nguyễn Nhật Ánh, nhiều nhà văn trẻ e ngại nên thoái lui, không muốn thử sức sáng tạo và lật đổ “thần tượng” Nguyễn Nhật Ánh của các em thiếu nhi. Họ tìm đường sáng tác ở những trải nghiệm bản thân trong tình yêu và những đề tài “hot” như tình dục, đồng tính sẽ thu hút được sự quan tâm của độc giả nhiều hơn.

Bên cạnh đó còn có những vấn đề khác như tiền nhuận bút quá thấp, nhà văn phải lo kiếm sống trước đã, vì bận rộn công việc nên không có thời gian sáng tác ngay cả cho bản thân, cho người lớn chứ đừng nói đến sáng tác cho thiếu nhi… Ngoài ra, một vấn đề cũng khá “đụng chạm” nữa đó là các cây bút trẻ chỉ muốn thể hiện cái tôi cá tính của mình bằng giọng văn riêng chứ ít khi muốn tìm hiểu thế giới trẻ thơ và thể hiện mình dưới lăng kính đó.

 

Những hỗ trợ cần thiết

Gần đây, dưới sự giúp đỡ của Đại sứ quán Đan Mạch tại Việt Nam, Dự án Hỗ trợ Văn học Thiếu nhi được triển khai khá hiệu quả. Cuộc vận động sáng tác 2007-2008 mang chủ đề Một ngày kì lạ đã thu hút gần 400 nhà văn, họa sĩ và nhà văn Nguyễn Thị Bích Nga (với truyện ngắn "Thầy lang hai mặt" đã giành Giải Nhất. Trước đó vào năm 2006, cuộc vận động chủ đề Tình bạn tuổi thơ cũng đã có tới gần 700 tác giả gửi tác phẩm hưởng ứng. Cuộc vận động lần thứ ba (phát động từ tháng 12/2008-6/2009) với chủ đề Bước qua hai thế giới do Hội Nhà văn Hà Nội, NXB Kim Đồng và Hội Nhà văn Đan Mạch phát động. Đợt sáng tác này gồm hai thể loại văn xuôi và tranh truyện dành cho lứa từ 4-10 tuổi, với mục tiêu khuyến khích các tác giả và họa sĩ sáng tác thể loại truyện giả tưởng. Đồng thời, dự án cũng thành lập một loạt các Câu lạc bộ bạn đọc tại các trường tiểu học và thư viện nhằm quảng bá văn học cho trẻ em và khơi dậy niềm ham thích đọc sách của trẻ và ngày 16/5 vừa qua, Câu lạc bộ Bạn đọc Họa Mi mới được khai trương tại Thư viện Hà Nội.

Vào Ngày thơ Việt Nam lần thứ 7 vừa qua, Hội Nhà văn Việt Nam đã phối hợp với NXB Kim Đồng tổ chức hội thảo “Thơ với thiếu nhi hiện nay”. Đây là lần đầu tiên thơ viết cho thiếu nhi được trình diễn và tôn vinh trong Ngày thơ Việt Nam.

NXB Trẻ thì có cuộc vận động sáng tác “Văn học thiếu nhi - Vì tương lai đất nước”. Nhà sách Thương Huyền đang xúc tiến việc dịch và đưa sách văn học thiếu nhi Việt Nam giới thiệu ra nước ngoài. Công ty Truyền thông Nhã Nam cũng đang tiến hành tìm kiếm những bản thảo hay, đạt được chuẩn mực về uy tín và chất lượng, đồng thời có chiến lược riêng trong việc xuất bản sách thiếu nhi của tác giả trong nước song song với sách dịch. Nhiều nhà xuất bản và công ty khác như NXB Đồng Nai, Dân Trí, Phương Nam… cũng đang ra sức đẩy mạnh mảng văn học thiếu nhi.

Văn học thiếu nhi: Chuyện muôn đời vẫn thế! - ảnh 4
Cuốn sách mới của nhà văn
Trần Hoài Dương
Các động thái nói trên cho phép độc giả nhí có quyền hy vọng vào một tương lai nhiều hứa hẹn của nền văn học thiếu nhi nước nhà. Trước mắt, vào Ngày hội sách hè thiếu nhi 2009 tại Nhà thiếu nhi quận Gò Vấp trong hai ngày 30 và 31/5, các em thiếu nhi sẽ được thưởng thức những tác phẩm mới nhất như: Cuốn hồi ký Lời hứa với ngày mai (nhà thơ Thy Ngọc); Nàng Công chúa Biển (nhà văn Trần Hoài Dương); Cuộc phiêu lưu của chú rối Tễu (nhà văn Lê Phương Liên); Hương cỏ mật (nhà văn Bùi Văn Lam); Chú khỉ cộc đuôi (nhà văn Văn Biển); Ánh sáng từ vùng biển tối  (nhà văn Viết Linh); Ngàn dặm xa (nhà văn Nguyễn Đình Chính).

Nhằm động viên các cây bút trẻ “mạnh tay” hơn nữa trong việc sáng tác cho thiếu nhi, nhà văn Nguyễn Nhật Ánh đã chia sẻ kinh nghiệm viết của mình như sau: “Để theo đuổi công việc sáng tác cho trẻ em phải yêu thích thật sự, phải có đam mê, không nên nghĩ ngợi đến những chuyện khác. Con đường văn chương xưa  nay vẫn là con đường bất trắc, thành bại được mất là chuyện không thể nhìn thấy trước. Thái độ với văn chương do đó phải như thái độ với tình yêu vậy, đó là thái độ hồn nhiên, tự nguyện, thậm chí dấn thân. Yêu đã chắc gì được yêu lại, nhưng đã yêu là yêu, không so đo tính toán. Như vậy có khi cơ may thành công lại cao hơn”.

“Cứ yêu trẻ trước đi rồi thì sẽ được trẻ yêu lại” - một nhà tâm lý cũng từng nói như thế!

Lăng Tu

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác