Thơ tìm tòi và đổi mới: Chuyện không chỉ của người trẻ…

Trong “ngôi nhà chung” của nền văn học đất nước, mỗi thế hệ đều có những chân dung thơ ca riêng phản ánh thời đại của mình. Và những giá trị văn học của các thời đại đều tồn tại một cách bình đẳng trong ngôi nhà văn học của đất nước, mỗi thế hệ cầm bút đều có một diện mạo riêng, nên họ không giống nhau và không thể lẫn vào nhau. Vì thế tôi nghĩ các nhà thơ hôm nay nên ủng hộ chủ trương đổi mới và cách tân thơ một cách quyết liệt hơn.

Rõ ràng chúng ta không thể viết cũ như những năm trước đây, thế hệ thơ mới phải tìm cho mình con đường đi vượt lên mọi thiên kiến và sự trì trệ ngăn cản con đường phát triển của văn học hiện đại để thiết lập những giá trị mới về nghệ thuật thi ca hiện đại.

Trong những năm gần đây, vấn đề đổi mới thơ đang được đặt ra như một nhu cầu bức thiết và tự thân của mỗi cá thể sáng tạo. Tuy một số khuynh hướng cách tân trong thơ trẻ gần đây mới chỉ là bước tìm tòi vỡ vạc ban đầu. Dùng một hình thức mới để chuyển tải một nội dung mới- đấy là cái đích hướng tới của những tìm tòi, cách tân trong thơ đương đại hôm nay.

Nhà văn Phong Điệp trò chuyện với nhà thơ Nguyễn Việt Chiến.
 

* Có khá nhiều những ý kiến khác nhau khi đánh giá về thơ ca giai đoạn 1975 - 2005. Họ đã tạo nên một diện mạo như thế nào? Tôi muốn được nghe quan điểm của anh?

Nguyễn Việt Chiến: Theo cách nhìn của tôi, thơ Việt Nam trong ba thập niên 1975-2005 đã có một hành trình mới với nhiều đổi mới đột biến cả về nội dung và hình thức. Trong số những thành tựu nổi bật của thế hệ các nhà thơ hiện đại Việt Nam sau 1975 đó là họ đã có những bước chuyển mới rất cơ bản về nội dung phản ánh, về nghệ thuật và thi pháp. Thơ của họ gần gũi với cuộc đời hơn, gần với thiên nhiên, gần gũi với tâm sự buồn vui của con người hơn, thơ của họ nghiêng về phía những cá thể và là tiếng nói thân phận. Ngòi bút thơ của họ chủ động hơn, tìm tòi vươn tới bề sâu của những vỉa tầng còn ẩn khuất của đời sống tâm trạng và tinh thần con người để khai thác và hướng tới những hiệu quả nghệ thuật mới.Các nhà thơ sau 1975 không  mấy khi phản gồng mình lên để nói những điều lớn lao,cũng viết về những cuộc chiến tranh đã đi qua, nhưng thơ họ đã hướng tới những số phận, khắc hoạ được những nỗi đau mất mát, nó thấm thía và lay động lòng người hơn trước. Nỗi buồn được cảm thông và chia sẻ trong thơ họ rất thật, nó mệt mỏi, nhức đau như chính cuộc đời vậy. Đọc thơ họ, chúng ta có cảm giác vừa đi qua một cánh rừng rậm đặc trong bóng đêm ẩm ướt của những câu thơ đang tuôn trào như một sự hối thúc ám ảnh. Thơ của họ như bản giao hưởng của rất nhiều khái niệm, cảm giác,suy ngẫm và ý tưởng- cùng tấu lên tràn đầy sức tưởng tượng lạ lẫm. Những day dứt của đời thường để lại không ít vết thương trong trái tim nhà thơ. Sự thật khắc nghiệt mà họ phải nếm trải đã dội đập vào thơ họ đến tức ngực- làm thơ họ bừng tỉnh. Đọc thơ họ, ta như được tham dự vào những nỗi khổ đau và hy vọng đã làm nên gương mặt của mỗi số phận.

* Các tác giả trưởng thành sau năm 1975 đã mang đến cho thơ ca một diện mạo mới. Tuy nhiên cũng phải thắng thắn nhìn nhận rằng, sự tìm tòi và cách tân  mà gần đây chúng ta được nghe nhắc đến rất nhiều thực ra đã được bắt đầu từ rất lâu, với các tên tuổi không hề xa lạ với công chúng như Trần Dần, Lê Đạt, Dương Tường, Hoàng Hưng…

Nguyễn Việt Chiến: Quả đúng như chị nói. Trong các gương mặt thơ cách tân thuộc lớp trước đây, tôi đặc biệt chú ý tới những đóng góp của các nhà thơ: Trần Dần, Lê Đạt, Đặng Đình Hưng, Hoàng Cầm, Dương Tường... Trong nhóm thơ cách tân đầu tiên này, đã mang đến cho chúng ta một Thi sơn -thơ như Trần Dần, một Trường-giang-thơ như Hoàng Cầm, một Phu- chữ -thơ như Lê Đạt, một Bến-lạ-thơ kỳ bí như Đặng Đình Hưng, một nẻo -đường -nhạc- lạ như Dương Tường còn neo lại trong thơ hiện đại như một thế hệ khởi đầu với những viên gạch đầu tiên đặt nền móng cho ngôi- nhà -thơ cách tân.Các nhà thơ này đã làm chúng ta hết sức ngạc nhiên về những tư duy thẩm mỹ mới và hiện đại. Có thể thấy đâu đó một chút dấu vết mòn cũ trong thi pháp của các nhà thơ thuộc nhóm này, nhưng chúng ta không thể không nói đến những cố gắng cách tân thơ Việt hiện đại của họ.

* Bàn về sự tìm tòi và cách tân trong thơ, thiết nghĩ chúng ta không thể bỏ qua các tiêu chí đánh giá chúng. Nó giúp lý giải phương pháp và kết quả đánh giá của quá trình nghiên cứu. Vậy xin hỏi: tiêu chí đánh giá của anh về cái gọi là “sự tìm tòi và cách tân trong thơ” là gì?

Nguyễn Việt Chiến: Bản chất của sự cách tân và đổi mới thơ không chỉ nằm ở sự tìm tòi về mặt hình thức nghệ thuật của thơ mà điều thiết yếu căn cốt là ở sự đổi mới nội dung đời sống của thơ. Trong nhiều thế kỷ qua, các trường phái thơ lớn trên thế giới qua mỗi thời kỳ đều hướng tới sự tìm tòi và cách tân thơ. Điều khác biệt (và khu biệt nhất) để có thể nhận ra được các nhà thơ cách tân của mỗi thời đại có gương - mặt- thơ khác nhau như thế nào chính là ở nội dung đời sống trong thơ họ ở thời đại ấy đã được phản ánh, khắc hoạ trong một trường thẩm mỹ nào. Theo tôi, các nhà thơ trong tập sách ''Thơ Việt Nam- tìm tòi&cách tân 1975-2005'' mà tôi vừa công bố - đã hướng đến những tư duy thẩm mỹ mới và hiện đại. Thơ của họ đã vượt thoát khỏi những khuôn sáo ước lệ của vần điệu để thắp lên những hình tượng thơ mới. Không gian thơ được mở rộng hơn, mở sâu hơn, với tới các chiều kích của những suy tưởng lớn mang tính khái quát cao. Và, trong trường- thẩm -mỹ này, những vấn đề tưởng chừng lớn lao lại được khái quát lên từ những cái rất tầm thường, nhỏ bé của đời sống quê hương máu thịt hàng ngày.

Cũng xin được nhấn mạnh rằng: “Đổi mới thơ” không có nghĩa là tiến đến một thứ thơ không mang lại  gì cho chúng ta ngoài sự mù mờ , rắc rối đến nỗi không cắt nghĩa nổi một cảm xúc, không khắc hoạ được một hình ảnh để từ đó xây dựng nên một cách sáng rõ và nhân bản hơn những hiện tượng nằm trong phạm trù  ý thức và vô thức của mỗi cá thể sống. Có nhà thơ đã chỉ ra rằng thơ ca phải là cuộc đối thoại của con người với thời đại của họ và thơ ca là phương tiện để hiểu biết và chung sống giữa những con người thuộc các thế hệ khác nhau. Thơ ca không bao giờ là hành trình đơn phương giữa  những con người dù nó luôn phải tự dấn thân cô đơn trong sáng tạo. 

* Tôi tò mò về chứ Mới mà anh vừa nhắc đến. Vậy theo anh, thơ thế nào được gọi là mới?

Nguyễn Việt Chiến: Cái mới trong thơ nhiều khi không cần đến sự trình diễn cầu kỳ bằng một hình tượng lạ, một cấu trúc lạ, một biểu đạt lạ mà điều nó hướng tới phải là một phát hiện mới về tính suy tưởng của thơ.

* Tìm tòi và cách tân - xét cho cùng - là những con đường khác nhau để dẫn đến một đích chung: mang đến cho độc giả những bài thơ hay - những tác phẩm có giá trị bền vững với thời gian. Xin hỏi quan điểm của anh: thế nào là một bài thơ hay? Các tác giả trẻ hiện nay của chúng ta đã Mới và Hay chưa?

Nguyễn Việt Chiến: Thật ra, thơ hay có những tiêu chí gì, chuẩn mực gì vẫn là chuyện muôn đời xưa nay còn phải bàn cãi, vì cái hay đối với lớp người này (ở thời điểm này) chưa chắc đã là hay đối với lớp người khác (ở thời điểm khác) và ngược lại. Nhưng có một điều dễ nhận ra, thơ hay là thứ thơ còn đọng lại được qua sự thử thách khắc nghiệt của thời gian, bởi thời gian là thước đo sòng phẳng nhất đối với mọi giá trị sáng tạo đích thực của nghệ thuật văn chương. Đối với một số cây bút trẻ có khả năng thực sự đang phát sáng trên thi đàn trẻ hiện nay, tôi cho rằng thơ của họ có dấu hiệu mới bắt đầu hay (hoặc chớm hay) chứ chưa làm tôi kinh ngạc và chấn động thực sự vì tài năng thơ của họ. Có thể họ sẽ hay dần lên qua năm tháng và đây cũng là điều mong mỏi của nền  văn học tương lai, vì chỉ có những tài năng lớn mới đi xa được.

* Anh có thể nói rõ hơn được chăng? Ví dụ, anh nhận xét thế nào về khuynh hướng cách tân trong sáng tác của các tác giả trẻ thời gian gần đây?

Nguyễn Việt Chiến: Trong những năm gần đây, vấn đề đổi mới thơ đang được đặt ra như một nhu cầu bức thiết và tự thân của mỗi cá thể sáng tạo. Tuy một số khuynh hướng cách tân trong thơ trẻ gần đây mới chỉ là bước tìm tòi vỡ vạc ban đầu. Dùng một hình thức mới để chuyển tải một nội dung  mới - đấy là cái đích hướng tới của những tìm tòi, cách tân trong thơ đương đại hôm nay. Cũng có thể một hình thức mới về nghệ thuật đã manh nha xuất hiện rồi, nhưng một nội dung mới còn nằm chìm khuất ở đâu đó dưới những vỉa quặng đời sống mà nhà thơ chưa  khai phá tới. Hoặc ngược lại, nội dung mới đã có rồi mà hình thức biểu hiện mới vẫn chưa tìm thấy đâu. Phải chăng vì thế, những cách tân trong thơ đương đại hôm nay vẫn chưa đủ lực và diện  để tạo thành một làn sóng mới, làm nên một kỷ nguyên mới của thi ca Việt. Nhưng có thể tin tưởng mà khẳng định rằng: vận hội mới của thơ ca Việt Nam đang mở ra trong thập niên đầu của thế kỷ XXI. Và chúng ta có quyền hy vọng về một làn sóng mới sẽ làm thay đổi diện mạo thơ Việt Nam cả về hình thức nghệ thuật và tinh thần sáng tạo.

 

Xin cảm ơn anh.

 

(Văn nghệ Trẻ)

 

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác