Sách dịch ở Việt Nam…

Việt Nam từ ngày đổi mới cũng đã có sự nở rộ của sách dịch, nhưng ở một tầm khiêm tốn chứ không hừng hực đầy khí thế để có thể gọi là một bước nhảy vọt đáng kể (1).

Đi vào những nhà sách lớn, chúng ta thấy hàng trăm tựa sách dịch đang chen chúc nhau trên những kệ trưng bày. Có đủ loại. Đổ đồng cứ 100 tựa sách thì có khoảng 40% thuộc loại tiểu thuyết giải trí của những tác giả đang ăn khách trên thế giới mà phần lớn là những tác giả Âu và Mỹ như James Clavell, Frederick Foisyth, John Grisham, Mario Puzo, Agatha Christie, Mary Higgins Clark, James Hadley Chase, Dan Brown, Marc Lévy, Quỳnh Dao…, Khoảng 30% là truyện kiếm hiệp với Kim Dung, Cổ Long, Ngọa Long Sinh, Tiêu Đỉnh…

Khoảng 5% là những tác phẩm được xem là “cổ điển” của những bậc thầy trong văn học thế giới như Tolstoi, Anton Tchekhov, Henry Fielding, Laurence Sterne, Honoré de Balzac, Stendhal, Charlotte Brontë, Emily Brontë, Jane Austen, William Makepeace Thackeray, Tào Tuyết Cần…

Khoảng 8% là sáng tác của những cây bút cận đại, đương đại nổi tiếng: Marcel Proust, André Gide, Anatole France, William Faulkner, John Steinbeck, Ernest Hemingway, Albert Camus, Mạc Ngôn, Mao Thuẫn, Lão Xá, Ba Kim, Murakami Haruki, Yukio Mishina… Khoảng 2% là sách triết học và sách về các ngành khoa học xã hội, nhân văn… Khoảng 3% là hồi ký, tiểu sử những nhân vật nổi tiếng trên thế giới… Khoảng 12% là sách về kinh tế và quản trị kinh doanh.

Phải nói rõ đây là những con số ước lượng theo cảm nhận chứ không phải lấy từ những số liệu thống kê chính thức nào. Tuy nhiên, những ai tìm hiểu tình hình sách dịch khi đi một vòng qua các nhà sách hẳn sẽ có cùng cảm nhận như trên.

Hiện nay về sách dịch, so với Trung Quốc thì chúng ta chưa làm được một phần rất nhỏ của công việc mà họ đã làm. Chúng ta chưa có một nhận định đúng đắn và nghiêm túc về vai trò của sách dịch đối với sự phát triển văn hóa và tiến bộ xã hội. Cách đây một trăm năm và hiện nay cũng vậy.

Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, trước họa ngoại xâm về quân sự và văn hóa của các nước phương Tây, người Trung Quốc, người Nhật Bản đã có những phản ứng tự vệ rất tích cực. Họ cố học lấy cái mạnh của phương Tây để bồi dưỡng những chỗ yếu của họ. Thời Minh Trị ở Nhật Bản, từ 1870-1880, người Nhật đã dịch không biết bao nhiêu là sách của Pháp, Anh, Đức…

Người Trung Quốc, ngay từ năm 1608 đã biết thế nào là cái hay của văn minh phương Tây qua cuốn Những truyện ngụ ngôn của Esope, nhờ bản dịch tiếng Trung Quốc của nhóm chủng sinh của giáo sĩ người Ý Matteo Ricci, nên sau này, đầu thế kỷ XX, họ đã bắt đầu đọc và dịch nhiều tác phẩm văn học phương Tây.

Năm 1903, tạp chí Chiết Giang triều của một nhóm cựu sinh viên Trung Quốc đã từng du học bên Nhật đã cho đăng từng kỳ truyện - do Chu Thu Nhân, sau này là nhà văn lớn Lỗ Tấn, lấy bút hiệu là Canh Thìn dịch từ Les Misérables (Những người khốn khổ) của Victor Hugo. Năm 1904 Lâm Thư đã dịch lại đầy đủ tác phẩm này với tựa sách là Độc tinh lệ, và ông còn dịch nhiều tác phẩm của nhiều nhà văn phương Tây nổi tiếng khác.

Những dịch giả Trung Quốc khác thì dịch Le contrat social của Rousseau (mà họ phiên âm là Lư Thoa), L’esprit des lois (Vạn pháp tinh lý) của Montesquieu (phiên âm là Mạnh Đức Tư Cưu). Chính nhờ đọc Lư Thoa, Mạnh Đức Tư Cưu, Stuart Mill mà Lương Khải Siêu có ý định cùng vua Quang Tự nhà Thanh chủ trương biến pháp.

Hồi ấy, những nhà trí thức cựu học của chúng ta ít nhiều cũng đã đọc Tân Thư của Trung Quốc và những sách trứ tác của Ẩm Băng tiên sinh, thì chắc hẳn cũng có đọc những sách dịch của Lâm Thư. Giá mà họ, nếu không dịch thẳng từ tiếng Anh, tiếng Pháp hay tiếng Đức, tiếng Nga được thì dịch qua những bản dịch của Lâm Thư, của những dịch giả Trung Quốc khác thì có lẽ phong trào dịch thuật của chúng ta không phải đợi đến khi có nhóm Đông Dương tạp chí, nhóm Nam Phong mới chính thức bắt đầu.

Năm 1900, người Hàn Quốc (lúc bấy giờ còn gọi là người Triều Tiên, người Cao Ly) chưa có khả năng tiếp xúc với văn học Pháp thế mà qua những bản dịch của người Nhật họ đã dịch được Lịch sử cuộc cách mạng Pháp (Histoire de la Révolution Française) của Michelet ra tiếng Hàn là Bopkook hyokshin-jons. Năm 1907, dịch giả Pak-yong Hi dịch Hai vạn dặm dưới đáy biển (Vingt mille lieues sous les mers) của Jules Verne thành “Haejoyo hanggi”.

Năm 1916, dịch giả Lee Sang Hyop dịch Bá tước Monte Cristo của Alexandre Dumas thành “Haewang song”. Năm 1918, dịch giả Min Tae-Won dịch Những người khốn khổ của Victor Hugo thành “Aesa”.

Sau Nguyễn Văn Vĩnh và nhóm Nam Phong của Phạm Quỳnh hình như công việc dịch thuật của Việt Nam không còn được mấy ai quan tâm đến, chỉ trừ một vài bản dịch phẩm ngắn xuất hiện lẻ tẻ trên các báo và tạp chí, chỉ trừ một vài người dịch thơ Lamartine, thơ Alfred de Vigny, thơ Sully Prudhomme, thơ Arvers, thơ Đường, thơ Tống, chỉ trừ Tản Đà dịch Liêu trai chí dị, Phan Kế Bính dịch Tam quốc chí, Á Nam Trần Tuấn Khải dịch Thủy hử, Nguyễn Đỗ Mục dịch Đông Chu liệt quốc, Trần Phong Sắc dịch Tây du ký, Nguyễn An Khương dịch Vạn Huề lầu, chỉ trừ Khái Hưng dịch Sanatorium của Somerset Maugham, Huyền Hà dịch The Painted Veil cũng của Somerset Maugham, chỉ trừ Khánh Hội Trần Văn Lai dịch Một nghìn lẻ một đêm qua bản dịch tiếng Pháp của Galland, Phan Khắc Khoan dịch thơ Ba Tư Robáyát của Omar Khayyâm cũng qua bản dịch tiếng Pháp, chỉ trừ Vũ Ngọc Phan dịch An-na Kha-lệ-ninh của Tolstoi, Đảo chôn vàng của Robert. L. Stevenson và Tiêu Nhiên và Mị Cơ từ truyện Tristan et Yseult của Pháp.(2)

Nói tóm lại, trong nửa đầu thế kỷ XX (khoảng từ năm 1900-1945) Việt Nam chẳng có được bao nhiêu sách dịch.

Sách dịch ở Việt Nam… - ảnh 1

Chúng ta đã bước vào thế kỷ XXI. Trong khu vực châu Á, trong bốn nước đồng văn: Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc và Việt Nam thì phải nói rằng nếu có một sự đánh giá xếp hạng để khen thưởng về những nỗ lực của mỗi nước trên địa hạt văn hóa, học thuật thì có lẽ chúng ta phải đứng ở vị trí thứ tư. Đây là một sự thật mà chúng ta nên nhìn thẳng vào nó vì có như vậy chúng ta mới không cảm thấy mình nói dối với chính mình và với những người khác.

Nhìn nhận những yếu kém để rồi tìm cách khắc phục thì không có gì là mất mặt và đáng xấu hổ cả. Hiện nay, trình độ văn hóa tổng quát (culture générale) của phần đông chúng ta còn cần được nâng cao thêm nữa.

Trong bảng tỷ lệ phần trăm những loại sách mà chúng ta đã dịch trong mấy năm qua, sách văn chương giải trí và sách chưởng nghĩa là loại sách đọc để tiêu khiển, không ích lợi gì cho văn hóa, học thuật lại chiếm đến 30% - 40%, sách văn học đúng đắn nghiêm túc chỉ 5% - 8%, sách khoa học và triết học nhân văn 2%, sách kinh tế và quản trị kinh doanh 12%.

Tỉ lệ 12% của loại sách sau cùng này làm cho nhiều người trong chúng ta băn khoăn và suy nghĩ. Trong một nhà sách lớn, trên kệ trưng bày loại sách này, chúng ta có thể đếm được hơn 50 tựa sách: Xin kể ra một số:

  1. Bí quyết làm giàu dịch Big Bucks của Ken Blanchard và Sheldon Bowles.
  2. Nguồn gốc những khủng hoảng tài chính dịch Origin of Financial Crises của George Cooper.
  3. Kỷ nguyên hỗn loạn dịch The Age of Turbulence của Allan Greenspan.
  4. Những bong bóng tài chính của Greenspan dịch Greenspan’s Bubbles của William Fleckensteen.
  5. Nghĩ như một tỷ phú dịch Think like a billionaire của Donald J.Trump.

Loại sách kinh tế quản trị kinh doanh này bán khá chạy, bằng cớ là cuốn Trí tuệ kinh doanh châu Á dịch Lessons from the Region’s Best and brightest Business Leaders của Diana Louise C. Dayad được nhóm Alpha Books và nhà xuất bản Lao Động in lần thứ nhất đã bán hết, phải tái bản lần hai.

Như thế thấy rõ ràng là chúng ta đang rất muốn vươn lên, rất muốn làm giàu. Cũng là chuyện rất phải vì há đã chẳng có câu “Có thực mới vực được đạo đó sao?” Nhưng thiển nghĩ, giá mà chúng ta lo cho “thực” bao nhiêu thì cũng lo cho “đạo” bấy nhiêu thì quý hóa và hay ho biết mấy. Đàng này, những sách thuộc loại văn chương vô bổ và những sách chưởng thì chiếm đến 30 - 40%, còn những sách văn học và học thuật tối cần thì chỉ chiếm 8% và 2% thì quả là đáng ngại. E rằng khi lo cho đủ “thực” rồi thì có lẽ sẽ không còn “đạo” đâu để mà “vực” nữa.

Trước tình hình này chúng ta phải làm gì?

Việt Nam đã đổi mới từ hơn 20 năm nay. Chúng ta không nên và không thể bỏ lỡ cơ hội nhiều hơn nữa. Mọi người phải nhận thấy rằng trong địa hạt sách dịch và dịch thuật chúng ta phải đổi mới chính chúng ta và cách làm việc của chúng ta. Dịch thuật bây giờ không còn như ở thời ông Nguyễn Văn Vĩnh, Phạm Quỳnh nữa. Nó đã trở thành một ngành học, một ngành nghiên cứu. Người Pháp gọi ngành đó là traductologie và chúng ta chưa biết phải dịch từ này ra tiếng Việt như thế nào. Nhưng đó là chuyện chúng ta sẽ bàn sau. Bây giờ chỉ nên nói đến những vấn đề trước mắt.

Có bốn vấn đề:

- Một là đổi mới cách làm việc của nhà xuất bản và những tổ chức tư nhân làm sách dịch.

- Hai là tổ chức, sắp xếp lại hàng ngũ các dịch giả để làm việc có hiệu quả hơn. Song song với Trung tâm bồi dưỡng viết văn Nguyễn Du, Hội nhà văn cần mở một trường dịch văn và đặt tên... chẳng hạn là “Trường dịch văn Phan Huy Thực” (một cách để tôn vinh người dịch bài “Tỳ bà hành”) để đào tạo những dịch giả có trình độ cao hơn và có năng lực cao hơn.

- Ba là các dịch giả nên được chuyên môn hóa. Một dịch giả không nên vừa dịch tiếng Pháp, vừa dịch tiếng Anh, tiếng Nga, tiếng Đức, cũng không nên vừa dịch loại văn học vừa dịch sách của những ngành chuyên khoa (triết học, khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, nhân văn).

- Bốn là nên có một chương trình dịch thuật ngắn hạn và một chương trình dịch thuật dài hạn. Chương trình ngắn hạn để đáp ứng những nhu cầu trước mắt (dịch những tác phẩm hiện đại vừa được xuất bản ở các nước trên thế giới).

Chương trình dài hạn nhắm tới việc dịch tất cả những tác phẩm văn học, khoa học cổ kim trong kho tàng văn học và kho tàng tư tưởng của nhân loại.

Bài viết hơi dài, xin hẹn nếu có dịp sẽ nói rõ chi tiết của bốn vấn đề trong một bài sau.


(1) Đây là một bài báo, không phải là một bài khảo cứu chuyên sâu. Những con số đưa ra chỉ có tính cách minh họa, tuy nhiên vẫn phản ánh được thực trạng sách dịch của chúng ta.

(2) Chúng tôi nhận thấy tác giả bài báo chưa thống kê những sách đã dịch ở miền Bắc từ 1954 trở đi, số lượng và chất lượng của các bản dịch. Ở miền Nam cũng có những bản dịch nghiêm túc. Tuy nhiên, nhìn chung, chúng ta vẫn đứng trước một công việc khổng lồ (B.B.T)

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác