Nhìn lại giải thưởng văn học 10 năm đầu thế kỷ XXI (9)

(Toquoc)- Từ năm 2000 đến nay tình hình giải thưởng văn học ở Việt Nam thay đổi mạnh mẽ. Sự thay đổi ấy được đánh dấu không những bằng sự xuất hiện của những giải thưởng mới trong nước, mà còn bằng cả sự giới thiệu những giải thưởng văn học nước ngoài theo hướng cập nhật hơn, phong phú hơn...

Giải thưởng thế giới trao tặng cho người Việt và giải thưởng của người Việt hải ngoại

Trước năm 2005, tác giả người Việt đoạt giải văn học mang tính quốc tế rất ít. Từ năm 2005 trở lại đây tình hình này đã có những bước chuyển đáng kể.

Giải văn học thiếu nhi Peter Pan được thành lập năm 2000. Đây là giải thưởng do Ủy ban Quốc tế về sách dành cho thanh thiếu nhi tại Thụy Điển (IBBY Sweden) và Hội chợ sách Quốc tế Gothenburg khởi xướng, dành trao thưởng cho các tác phẩm hay nhất viết cho thiếu nhi trên thế giới. Những tác giả được trao thưởng sẽ được mời tham gia một số hoạt động giao lưu văn hóa đọc tại Thụy Điển. Giải Peter Pan 2008 được trao cho nhà văn Việt Nam Nguyễn Ngọc Thuần với tập truyện dài Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ. Trước đó, trong năm 2007, cuốn sách này được Trần Hoài Anh chuyển ngữ, và được nhà xuất bản Tranan và Trasten phát hành tại Thụy Điển.

Giải PEN/JERARD. Năm 2005, tổ chức Văn bút quốc tế tại Mỹ công bố giải thưởng văn chương định kì (mục giải dành cho thể loại văn học tư liệu) cho nhà văn Nguyễn Minh Bích với tác phẩm Stealing Buddha dinner. Giải thưởng Prix Femina và giải nhất giải thưởng Grand Prix năm 2007 của Viện hàn lâm Pháp trao cho Hồi tưởng của Linda Lê .

Giải thưởng văn học Byeong-ju Lee của Hàn Quốc được thành lập năm 2007 trong khuôn khổ Liên hoan văn học quốc tế Hadong. Giải thưởng này được trao thường niên cho một nhà văn xuất sắc ở Hàn Quốc hoặc từ nhiều nước trên thế giới. Hội đồng Giải thưởng xét giải căn cứ trên tác phẩm được đề cử bằng tiếng Anh. Giải thưởng năm đầu tiên (năm 2008) được trao cho một nhà văn Lê Minh Khuê với tuyển tập Những ngôi sao, trái đất, dòng sông (The Stars, the Earth, the River), do Nhà xuất bản Curbstone Press ấn hành ở Mỹ năm 1995. Trị giá giải thưởng 10.000 đô la.

Giải thưởng văn học Premio Nonino được thành lập năm 1977 bởi một công ty rượu nho nổi tiếng của Italia. Từ khi thành lập đến nay giải thưởng này đã ghi nhận, tôn vinh nhiều cây bút nổi tiếng thế giới. Giải thưởng có giá trị tiền mặt hơn 7.000 euro (khoảng 200 triệu đồng Việt Nam). Năm 2008, nhà văn Nguyễn Huy Thiệp là một trong ba tác giả nước ngoài vinh dự đoạt giải này.

Giải Dylan Thomas dành cho các tác giả trẻ dưới 30 tuổi, viết bằng tiếng Anh, xuất bản ở bất cứ đâu trên thế giới. Năm 2008, Nam Lê với tập truyện The boat đã được trao giải thưởng này. Trị giá giải thưởng là 60.000 bảng Anh. Năm 2009 dịch giả Dương Tất Từ được giải thưởng Premia Bohemica vì góp phần quảng bá văn học Czech ra thế giới tại lễ hội sách quốc tế tại Prague. Thông thường, giải thưởng Premia Bohemica được trao cho các dịch giả châu Âu.

Năm 2010, Le Phan Bao Can một sinh viên Việt Nam đang học tại Đại học Kansai Gakuin Daigaku, Nhật Bản, đã được vinh dự nhận giải thưởng văn học dành cho lưu học sinh nước ngoài trong cuộc thi sáng tác văn học bằng tiếng Nhật năm 2009, với tác phẩm Ánh trăng. Quỹ giải thưởng văn học dành cho lưu học sinh nước ngoài được thành lập năm 2000, là một giải thưởng trao tặng cho các tác phẩm văn, thơ do các học sinh nước ngoài đang du học tại Nhật Bản và được viết bằng tiếng Nhật.

Tác giả Nguyễn Thị Mỹ Ngọc, giáo viên tiếng Pháp trường THCS Trưng Vương (Đà Nẵng) đã giành giải thưởng đặc biệt dành cho nhà văn nước ngoài xuất sắc tại Pháp - Giải thưởng lớn về văn chương vùng Caluire et Cuire năm 2010. Cũng trong năm 2010 tác giả Nguyễn Duy được Viện Hàn lâm Rumania trao Giải thưởng Lớn về thơ. Giải thưởng văn chương uy tín và lâu đời nhất của Canada, dành cho các phẩm viết bằng tiếng Anh và tiếng Pháp - The Governor General’s Literary Awards năm 2010 trao cho nhà văn Kim Thúy với tiểu thuyết Ru. Ngoài giải thưởng này, Kim Thuý còn đoạt giải RTL-Lire 2010 tại Liên hoan sách Paris…..

Đến nay giải thưởng của người Việt ở hải ngoại có lẽ mới chỉ có giải thưởng của tạp chí Khởi hành (giải Văn chương toàn sự nghiệp hay giải Văn chương Khởi hành 2007 trao cho nhà thơ Hữu Loan, năm 2005 trao cho nhà văn Nguyễn Thụy Long) là tạo được sự chú ý hơn cả. Bên cạnh giải thưởng văn chương của Khởi hành độc giả trong nước còn được biết đến cuộc vận động thành lập giải thưởng văn học Bùi Giáng được đề nghị sau ngày Bùi Giáng mất, nhưng đến nay giải thưởng này vẫn chưa được thực thi…

 

Hai giai đoạn xét chọn và trao giải thưởng văn học

Từ năm 2000 đến nay tình hình giải thưởng văn học ở Việt Nam thay đổi mạnh mẽ. Sự thay đổi ấy được đánh dấu không những bằng sự xuất hiện của những giải thưởng mới trong nước, mà còn bằng cả sự giới thiệu những giải thưởng văn học nước ngoài theo hướng cập nhật hơn, tự do hơn, phong phú hơn, những giải thưởng như Nobel được giới thiệu kĩ và có hệ thống hơn bất cứ một sự liệt kê thống kê nào trước đây ở cả hai miền Nam Bắc.

Đây là giai đoạn nhiều giải thưởng văn học ra đời từ những năm đầu thế kỉ XX được giới thiệu lại một cách hệ thống, các tác phẩm đoạt giải được tập hợp thành sách; nhiều giải thưởng văn học đương đại bộc lộ những “vấn đề” của nó, gây ra tranh luận kéo dài. Đây cũng là giai đoạn chứng kiến sự mất uy tín của vài giải thưởng lớn.

Đây là giai đoạn diễn ra sự xung đột về giá trị giữa các giải thưởng, giai đoạn các giải thưởng chịu sự tác động mạnh của các quan hệ và cơ chế thị trường, giải thưởng bị mất giá đến mức không thu hút được độc giả đến với sách, công chúng thờ ơ trước “văn học giải thưởng”, thậm chí nhiều khi là sợ hãi, dè bỉu các tác phẩm, tác giả đoạt giải đó; một giai đoạn mà mục đích vinh danh những giá trị đích thực của giải thưởng trở thành một vấn đề tạo nên sự hoài nghi mạnh mẽ nhất; một giai đoạn diễn ra rất nhiều sự từ chối giải thưởng do sức ép dư luận và những nguyên nhân liên quan đến thái độ của người nhận đối với tính chất nghiêm túc của giải thưởng; cũng là giai đoạn chứng kiến không ít tác phẩm được hợp thức hóa giá trị trong giai đoạn trước 1986 bị chìm vào quên lãng; giai đoạn xác nhận tính chất thời vụ và tính lịch sử của rất nhiều giải thưởng quá khứ, nhất là các giải thưởng nằm trong khuôn khổ của nhiệm vụ tuyên truyền chủ trương, đường lối và của những năm xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, những năm đấu tranh tư tưởng, thống đất nước;

Đây là giai đoạn thể hiện sự nhận thức lại, trả lại giá trị lịch sử cho một số hiện tượng văn học vẫn không thôi ám ảnh văn học đương đại, công nhận những hiện tượng trước kia còn ở bên lề, ở ngoại biên… nhưng lại là giai đoạn không làm tròn nhiệm vụ thiết lập được những giá trị có tính cách chuẩn mực cho văn học chính thống đương thời. Đây là giai đoạn chuẩn bị cho nhiều giai thoại về giải thưởng xuất hiện; một giai đoạn mà những người tham gia chấm giải, xét giải trở thành những nhân vật của dã sử hiện đại - những người chắc chắn sẽ được hậu thế kể lại như những chứng nhân tinh thần cho một thời xa xôi nào đó;

Đây là giai đoạn chứng kiến giải thưởng tự nói về thực trạng, bản chất, sự xuống cấp của nó nhiều hơn là nói về người đoạt giải và tác phẩm được can dự vào; giai đoạn báo chí mơn trớn các tác giả của giải thưởng, cám dỗ và mồi họ cùng tạo ra một thứ “lịch sử” đặc trưng bao bọc giải thưởng (qua hình thức phỏng vấn). Giai đoạn giải thưởng không hẳn chỉ vinh danh tài năng, sự cống hiến mà còn tạo thương hiệu.

Có thể chia việc xét chọn và trao giải thưởng 10 năm đầu thế kỉ XXI thành hai giai đoạn: giai đoạn từ 2000 đến 2005 và từ năm 2005 đến nay. Từ 2005 trở về sau nhiều giải thưởng và chuẩn mực thẩm mỹ đi kèm với nó được xác lập lại, được điều chỉnh và bắt đầu lung lay. Đây là thời điểm đánh dấu một sự phản biện về giải thưởng văn học trên diện rộng, đánh dấu sự xung đột giữa nó với các thứ quyền lực khác. Góp phần tạo ra sự thay đổi trong nhận thức về giải thưởng văn học giai đoạn sau 2005 có vai trò quan trọng của báo chí truyền thông, nhất là sự phát triển của mạng internet. Báo chí giới thiệu ngắn gọn các thông tin giải thưởng trên thế giới, nhưng lại có tính cập nhật và dễ tác động hơn hết, thực tế nó đã tác động một cách ngấm ngầm vào nhận thức của độc giả. Đối với độc giả Việt Nam đang đối diện với một thứ văn học: “văn học giải thưởng”./.

Thu Minh

 

>>> Nhìn nhận về giải thưởng văn học trên thế giới (1)

>>> Tình hình trao giải và những so sánh bước đầu (2)

>>> Về Giải thưởng Uỷ ban toàn quốc Liên hiệp các Hội VHNTVN (3)

>>> Tầm giải thưởng của tác phẩm văn học Việt Nam (4)

>>> Nhìn lại một số giải thưởng VHNT địa phương (5)

>>> Văn học Việt Nam: nhiều giải thưởng, ít đề tài (6)

>>> Giải thưởng Hội Nhà văn Hà Nội từ năm 2002 đến nay (7)

>>> Giải thưởng tư nhân, xã hội hoá và văn học mạng (8)

 

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác