Mạng & văn mạng

Phạm Xuân Nguyên

1. Nói chuyện mạng và văn mạng, tôi muốn trở lại một ví dụ "nóng" của văn học Việt Nam năm 2005. Đó là dư luận quanh tập truyện ngắn Bóng đè của Đỗ Hoàng Diệu (NXB Đà Nẵng), viết nặng về sex. Trên các mặt báo phần nhiều ý kiến là chỉ trích, phê phán. Liên tiếp hai kỳ, một tờ báo còn trích lục các ý kiến chê Bóng đè lấy từ trang mạng ttvnol.com.

Mạng này tôi thường vào, thấy báo đăng như vậy, tôi lại vào để thử kiểm tra nguồn tư liệu thì thấy trên mạng ttvnol, cuộc trao đổi của các "công dân mạng" quanh tập truyện Bóng đè thật ra là có đến ba loại ý kiến: một là khen, hai là chê, ba là bàn luận các ý kiến khen chê, chứ không một chiều như thế.

bongde01.jpg
Tác phẩm Bóng đè của Đỗ Hoàng Diệu

Ngay cả những ý kiến chê tập truyền này cũng gợi được suy nghĩ văn học thời internet. Đã có ai thử đặt câu hỏi vì sao phần lớn những ý kiến chê đó là của lớp trẻ. Nói là họ trong sạch đạo đức ư? Nói là họ có mạch nguồn truyền thống ư? Tuỳ mỗi người thôi!

Tôi thì thấy ở đây một ưu thế của mạng: họ, những người trẻ, đã quen thuộc với kiểu truyện, viết kiểu truyện như của Đỗ Hoàng Diệu ở trên mạng. Họ có thể có những cảm thụ văn học khác nhau, nhưng họ không bị "shock" như các bậc cha chú khi tiếp tục với loại truyện đó. Mạng đã là cái sân chơi, cái sàn tập cho họ, để đọc và để viết.

2. Cô sinh viên Trần Thu Trang tự mở website, viết văn trên mạng, bán văn qua mạng và từ văn mạng in ra thành sách.Trong cuốn Nhật lý tình yêu TIO cô viết Lời khổ chủ (như kiểu "Lời tác giả" trước đây) có đoạn: "Tôi bắt đầu viết lại những trang nhật ký này thành một chủ đề (topic) hoàn chỉnh mang tên Nhật ký tình yêu HN trên diễn đàn Trái tim Việt Nam online (www.ttvnol.com) vào tháng 2 năm 2003 với một chút tâm trạng xao xuyến êm dịu".

Cuốn này đúng nghĩa là sản phẩm của thời trang, một "litblog". Một lối văn "teenage", xen giữa những dòng nhật ký viết theo ngày tháng như thường lệ là những đoạn chat. Nhưng, ngay cả trong những đoạn viết thông thường thì dấu 8x vẫn hiển lộ ở cách nói, cách dùng từ ngữ

Tiếp theo Thu Trang, hiện Trang Hạ là một nữ tác giả văn mạng "chính hiệu". Các sáng tác của cô trước hết là viết cho mạng, đăng lên mạng, được đọc trên mạng, sau đó thấy thích mới chuyển thành dạng in sách.

trangha3.jpg
Trang Hạ - một nữ tác giả văn mạng "chính hiệu"

Tập Những đốm lửa trên Vịnh Tây tử của cô đi từ văn mạng ra văn giấy. Trang Hạ cũng là người tích cực giới thiệu văn mạng Trung Quốc cho độc giả Việt Nam. Văn mạng vốn dĩ là một hiện tượng toàn cầu.

3. Vậy văn mạng là gì? Có thể tạm hiểu đó là loại văn phát triển và hình thành trên các websites, có nhiều đường kết nối (links), nhiều cấp độ và chiều kích, nhưng không có trung tâm, không có bắt đầu và kết thúc. Đây là nói văn chương mạng đúng nghĩa, không phải những bản online của các tác phẩm đã có in bản giấy.

Văn mạng mang tính tự do, dân chủ, bình đẳng và sòng phẳng, cho cả người viết và người đọc. Thực ra, mấy đặc điểm này là chung cho mọi mạng chứ không riêng gì mạng văn chương, nhưng với văn chương, chúng là những đặc điểm quan trọng.

Tự do, vì ai vào cũng được, ai cũng có quyền đưa tác phẩm của mình lên mạng cho mọi người đọc và chịu sự phán xét đánh giá của mọi người. Tự do, vì không ai ngăn cấm được. Phổ biến trên mạng là phổ biến toàn cầu và thường xuyên, việc lập firewall (bức tường lửa) cấm truy cập chỉ là cục bộ tạm thời, nhưng ngay cả khi cấm như vậy, thông tin mạng vẫn chảy đi và chảy đến.

Dân chủ, vì viết gì cũng được, viết thế nào cũng được, đăng ở đâu cũng được, một khi anh muốn đăng cái mình viết lên cho mọi người đọc và bàn luận, phê bình. Số lượng người đọc và bình luận là rộng khắp và đủ mọi tầng lớp.

Ai vào mạng đọc văn đều có quyền phát biểu suy nghĩ của mình về một tác phẩm, một tác giả, một vấn đề, một hiện tượng. Các ý kiến khác nhau, đối chọi nhau, ủng hộ hay bác bỏ nhau đều được công khai. Ở đây không có sự định hướng, không có sự uốn nắn, không có sự thiên lệch. Nhà văn và tác phẩm tồn tại trần trụi bằng chính nó.

Bình đẳng, vì mọi tác phẩm đều được "in" ra, mọi ý kiến được đăng tải, không ai lấn át ai, không ai độc tôn độc quyền, không ai nói lời kết luận cuối cùng.

Sòng phẳng, bởi tất cả phơi bày trên mạng, giá trị ra sao sẽ không thể che đậy, lớn bé già trẻ, non nớt già dặn thảy đều chịu chung thử thách như nhau. Mạng là "ảo" nhưng lại "thực" hơn trong sự kiểm định giá trị của từng người viết.

Trong mối quan hệ giữa người sáng tác và các ban biên tập, cái sự dân chủ và bình đẳng của văn chương mạng là rất rõ và chính điều đó gợi cho các ban biên tập báo chí, xuất bản nhìn lại sự hạn hẹp của mình.

4. Văn mạng có tính chất "ảo" do nó ở trong môi trường internet nên nếu các tác giả không tự giác cao, không có ý thức nghề nghiệp cao thì có nguy cơ dễ dãi. Nhưng, đừng đổ lỗi chuyện đó cho tính chất dân chủ và bình đẳng của văn chương mạng.

Văn chương mạng, cũng như văn chương dưới mọi hình thức tồn tại khác của nó, sẽ phải đi qua các giai đoạn sở khởi, trưởng thành, và phát triển. Những dễ dãi, non nớt ban đầu là có, tất nhiên và sẽ qua đi, khi văn chương mạng đã là một hình thái tồn tại với các quy luật đào thải và tiến hoá của văn chương.

Những chuẩn mực và giá trị của văn chương mạng vẫn là những giá trị và chuẩn mực của văn chương chung muôn đời của nhân loại, khác chăng chỉ ở đặc trưng mạng của nó mà thôi. Và như vậy, sự dễ dãi, cẩu thả dẫn đến sự vô nghĩa, vô giá trị của những văn bản viết ra trên mạng sẽ giết chết người viết văn gõ bàn phím máy tính, nếu anh ta không nhận thức được văn chương mạng là gì ngay từ khi ngồi nào bàn.

5. Hiện tôi nghĩ văn chương giấy vẫn còn mạnh. Nhưng tương lai, văn chương mạng sẽ phát triển. Mạng là một cách tồn tại mới của văn chương. Nhân loại từng đã có văn học trước khi làm ra giấy và phát minh ra nghề in sách.

Khi đó, các tác phẩm văn học đã tồn tại ở dạng truyền khẩu, rồi mới chuyển sang tồn tại ở dạng sách in. Sự tiến bộ của con người về mặt kỹ thuật đang chuẩn bị cho một ngày văn học là viết và đọc trên mạng, chỉ những ai thích lưu giữ nó thành sách thì mới in ra. Sách khi đó sẽ dần được thay thế bằng mạng.

Từ cuộc cách mạng số sẽ dấn đến cuộc cách mạng sống, trong đó có đời sống văn học. Văn mạng sẽ làm thay đổi quan niệm và kỹ thuật văn chương, làm thay đổi sự tiếp nhận và phê bình văn chương và có thể, sẽ làm thay đổi chính văn chương.

Chúng ta đang chứng kiến sự thay đổi này và thay vì rẻ rúng, khinh bạc nó, hãy đón nhận nó một cách vui mừng và nghiêm túc. Phủ nhận hay cưỡng lại nó đều không được, vì văn mạng là một tất yếu.

(Phụ nữ)


Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác