Lê Thánh Tông với quê Thanh qua một số tác phẩm thơ văn

Hoàng Khôi

(Toquoc)- Là thi sĩ, là người con của quê hương, là người lãnh đạo cao nhất nước, Lê Thánh Tông đã giành khá nhiều tình cảm khi viết về Thanh Hoá. Thơ văn Lê Thánh Tông viết về Thanh Hoá gồm những bài vịnh cảnh, những bài ngự chế- Vua làm để các quan hoạ. Đặc biệt, ông có bài Lam Sơn Lương Thuỷ phú rất nổi tiếng.

Đối vi quê hương Thanh Hoá, Lê Thánh Tông đã có rt nhiu li ca ngi cnh trí thiên nhiên giàu đẹp, thanh bình. Đó có th là vùng núi non tiên cnh như Thn Phù:

Mui pha bãi bc sông sâu hoáy

Chàm nhum cây xanh núi tít mù

(Thn Phù thi)

như Chích tr :

Gp xương kình tâm chng động

Dò rn b sóng khôn la

(Chích tr sơn)

Hoc động Lc Vân “thăm thm dưới non xanh

Ông cũng giành không ít li hướng ti vùng đất phát tích ca nhà Hu Lê, tưởng nh công lao cu ông cha:

Lam Sơn sng sng cùng tri đất

Muôn tha ngi ngi sáng đại công

(Ng chế: Thiên vc giang hiu phát)

Hoc:

Di lâu nghip đế truyn con cháu

Bn b trong veo sch bi trn

(Ng chế: Chu chí Lam Sơn truy hoài thánh t huân nghip thi)

Có th thy ngay my ni dung ln qua nhng bài thơ Lê Thánh Tông viết v quê hương Thanh Hoá là s bày t lòng yêu quê hương đất nước, là s th hin thái độ biết ơn chân thành trước công đức s nghip t tiên. Đặc bit, lp lánh trong nhng vn thơ, vn là li ca ngi cuc sng thanh bình hôm nay, là nim t hào kín đáo vì chính bn thân nhà vua đã góp phn phát huy được công nghip ca ông cha đưa đất nước tr nên thnh vượng.

Công cha bin c khôn so ví

Phúc m non cao chng sánh tày

Tun kit quê nhà theo gương chúa

Cánh bng muôn dm ngút tri mây

(Ng chế: Hnh kin thu đường ngu thành)

Và:

Kiếm cung truyn thng lo gìn

Nhã nhc văn minh rn hát ca

S nghip thánh thn lòng ngưỡng m

Tiếng thơm muôn tha đắc tri xa

(Truy tư nh thánh công nghip)

Nếu đọc nhng bài thơ v quê Thanh ca Lê Thánh Tông trong toàn b thơ văn nói chung ca ông, ta s thy đề tài, ch đề không có s khác bit bao nhiêu. Thơ Lê Thánh Tông ch có mt b phn mang tính t thut. Nhà thơ nói nhiu ti nhng day dt, nhng suy nghĩ v công nghip, v trách nhim ca người làm vua. Chng hn:

Lòng vì thiên h nhng sơ âu

Thay vic tri dám tr đâu

(T thut)

Hoc:

Đạo ln đế vương nghĩ đã tinh

Thương yêu dân chúng kính tri xanh

(Qunh uyn cu ca- bài 2)

thì sau khi bái yết sơn lăng, t đường Lam Kinh v li Kinh đô, Lê Thánh Tông bc l nhng suy nghĩ tương t:

Th phng t tông lòng kính cn

Chăm lo dân chúng d đinh ninh

(Văn minh c xuý- bài 5)

Còn nhng mng thơ văn khác gn vi lòng t hào truyn thng cha ông, gn vi nhng phong cnh thiên nhiên, hay nhng bài thơ thù tcthì đều thy du n rt rõ qua nhng bài thơ ông viết v Thanh Hoá.

Thơ văn Lê Thánh Tông là thơ văn ca đời thnh tr, thái bình, nht là khi nhà thi s y li là người đứng đầu thiên h thì xu hướng tng ca d nghip là đương nhiên. Tt nhiên, ta cũng hiu chế độ phong kiến quân ch vn còn có nhiu hn chế và cuc sng thái bình như s sách nói, như thơ đã miêu t ch là tương đối. Nhưng rõ ràng t khi Lê Li lên ngôi năm 1428 cho dến hết niên hiu Hng Đức năm 1497 là thi Lê Thánh Tông tr vì, cuc sng ca người dân đã khá d chu:

Hoà bình hưởng mãi dân vui v

Hơn bn mươi năm sng d dàng.

(An Bang phong th)

Bi vy ta d hiu khi có điu kin viết phú, Lê Thánh Tông đã dn tt c nhng cm tình, nhit tình, tư tưỏng tâm đắc nht ca mình vào th loi này mà “Lam sơn Lương thu phú” là mt minh chng. Xin được nhc li đôi điu v th phú: Đó là mt dòng ca c thi, phú, là phơi bày cái tươi tt đẹp đẽ , theo Ban C và Lưu Hip, là mt th tài có gc t thơ. Phú thiên v trình bày, miêu t, qua đó nói lên tư tưởng, tình cm ca tác gi, bày t ý kiến, quan đim chính tr, xã hi, nhân sinhnên ngoài yếu t miêu t còn có yếu t t s và ngh lun. Phú tr tình như thơ nhưng dung lượng rng ln và kết cu phóng khoáng.

“Lam Sơn Lương Thy phú” (Bài phú núi Lam,sông Lương) là mt s phô din nhng v đẹp ca quê Thanh được m đầu mt cách đặc bit là không my dùng đin c, đin tích và nhng hình nh ước l như nhiu bài phú quen thuc by gi. Chng hn bài phú sông Bch Đằng được Trương Hán Siêu m đầu bng nhng hình nh “giương bum”, “giong gió”, “lướt b chơi trăng”. “Vũ Huyt, Cu Giang, Ngũ H, Tam Ngô, Bách Việt…”. Hay như Tài t đa cùng phú được m đầu bng nhng “ Trâm anh, chương ph, rng Nhan Khng, b Trình Chu”. Lê Thánh Tông trc tiếp nói cái lý do làm phú rt gin d:

Ta hiu thu ý m mang ca tri đất ch

Núi Lam sng sng

Sinh bc anh hùng

Sông Lương phng lng

Khơi dòng hin minh

Tiếp đó, bài phú gii thiu, miêu t nhng cnh vt, nhng nhân vật, nhng s vic công nghiêp chung quanh núi Lam, sông Lương, tái hin li nhng chiến công ca nghĩa quân Lam Sơn, mt thi k lng ly cùng vi nhng cm phc, nhng suy nghĩ, nhng phm bình.

Người đọc thy rt rõ mch cm xúc ca bài phú rt di dào, mãnh lit, sôi ni, luôn gn vi thái độ ngi ca.

Ngi ca cái sc mnh ln lao ca nhân dân:

Dân là nước, vua là thuyn

Nước ch thuyn chìm, thuyn ni

Ngi ca công nghip ca ông cha:

Chn tài, đãi s

Văn Vương ni bng

Thành Thang dũng trí

Gin quân gic bo tàn

Dùng nghĩa tr hung qu

Ngi ca khí thế hào hùng mnh m ca mt đội quân chiến thng:

Ninh Kiu mt trn

Trúc ch tro bay

Lý Lượng treo c

Trn Hip phơi thây

Rung văng bùn đất

Máu đỏ ao đầy

Bài phú còn nhiu ln khng định Lam Sơn, Lương Thu là vùng địa linh, khng định con người x Thanh là nhân kit.

Nào là:

Xum xuê rc r

Bóng cây trùm đất

Sườn non ngt tri, bc to khói lam.

Nào là:

Sông Lương mênh mông

Cun cun nước tuôn

Xoáy trong, di thm

Nh sóng, nut thuyn, m vc, xây non.

Nào là:

Ân đức ban ra

Nhân chính làm rõ

Trng hiến chương, hiu lnh đủ

Ban thưởng, định công

Phn vinh rc r

M vn nước, ni nghip nhà…

“Lam Sơn Lương Thu phú” có nhiu đon Lê Thánh Tông dường như dùng hết tâm sc, bút lc nên ging văn lúc thì t s hào hùng, khi thì tr tình bay bng, tưởng như có th đưa ta tr li cái thi hùng văn trúc ch ngói tan, sm chp git ca c Trai tha nào. Xin được ly li đôi li bình ca người đương thi v cái hào khí ca bài “ Lam Sơn Lương Thu phú”:

Theo Nguyn Trc thì: “Bài phú này có khí thế to ln ngang tri, có t văn như sui tuôn dào dt, bao la hùng tráng khiến các bài phú Tam đô giang (Tc bài Giang phú ca Quách Phác đời Tn), Hi (Bài phú ca Mc Hoa đời Tn) chng còn đang để ngi khen, đến đon kết thúc li mun con cháu ni dõi phi có tm lòng như Thái tông, xây dng s nghip như Thái tông để gi cho mnh tri được thu chung. Cái ý không quên công lao sáng nghip, cn thn gìn gi đất nước qu là hết mc, tht chng phi như là loi phú tm thường. Nếu xét ti cùng thì qu là bc đế vương v văn chương vy.”

Còn theo Vũ Lâm thì: “Bài phú này k v, sâu sc ngh lun chính đại, cú diu tinh thông, đon kết li càng mnh m”.

Đó là nhng li ca các v trong Nh thp bát tú ca Hi Tao đàn.

Chính vì cái hào sng toát ra t bài phú mà ta thy được nhng nét độc đáo ca tác phm này. y là, thông thường thơ văn vn nng tư tưởng hoài c, phc c, sùng bái quá kh, điếu c thương kim. Khi viết Bch Đằng giang phú, măc dù Trương Hán Siêu có tái hin được mt khung cnh hào hùng:

Thuyn bè muôn đôi

Tinh k pht phi

T h ba quân

Giáo gươm sáng chói

Song do quan nim thi gian chu k, không gian nương dâu bãi b nên vn không thoát nhng v ngm ngùi:

B lau san sát, bến lách đìu hiu

Sông chìm giáo gy, gò đầy xương khô

Bun vì cnh thm

Thương ni anh hùng

Khi viết “Lam Sơn Lương Thu phú”, không khí chiến trn hào hùng đã lùi vào dĩ vãng, thế nhưng tuyt nhiên bài phú không có nét cm thán như phú sông Bch Đằng.

Viết Phú sông Bch Đằng, Trương Hán Siêu viết bng hi tưởng. Ông dng li nhng cm nhn ca mình mà không cn cái c th. Còn Lê Thánh Tông là trc tiếp chng kiến nhng hình nh cu quê hương nhng ln tr v vi quê hương. Ông tái hin hin thc còn bng c tm lòng t hào ca mt người con, người cháu, mt người rut tht trước nhng giá tr ca cha ông, biết vâng li dy bo ca cha ông, mc dù Lê Thánh Tông không sinh Thanh Hoá. Để viết v Thanh Hoá, Lê Thánh Tông đã không ít ln trc tiếp, trc din vi quê hương. Ch riêng điu y thôi cũng thy tm lòng thc ca ông.

Mt nét đẹp na là cm hng sáng tác trong nhng trang “Lam Sơn Lương Thu phú” này hoàn toàn bt ngun t hin thc ca đất nước Vit Nam và c th là hin thc ca quê hương Thanh Hoá- quê hương nhà thơ; nên ta càng rõ tình yêu quê hương, đất nước ca thi nhân, đồng thi cũng nhn thy vì thế mà thiên nhiên trong bài phú không h siêu thoát, vai trò con người luôn luôn gn bó vi thiên nhiên.

T nhng nét nhn xét này có th rút ra “Lam Sơn Lương Thu phú” nói riêng, thơ văn Lê Thánh Tông viết v quê hương nói chung đã phn ánh mt nhân sinh quan, mt thế gii quan rt tiến b, rt lành mnh và rt gn gũi vi chúng ta hôm nay là đề cao đức tài, đề cao kh năng ca con người, đề cao sc mnh ca dân tc và xut phát đim là chính t x Thanh.

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác