Giá trị nội lực giúp tác phẩm trường tồn

(Toquoc)- Trong khoảng một thập kỷ trở lại đây, một số nhà văn, nhà thơ như Hoàng Cầm, Phùng Quán, Trần Dần, Lê Đạt, Trương Tửu… và các tác phẩm của họ lần lượt được giới thiệu rộng rãi tới công chúng khiến đời sống văn học Việt Nam thêm phong phú, chất lượng. Điều đặc biệt là trong số những nhà văn này có khá nhiều người nằm trong nhóm sáng lập hoặc là những Hội viên đầu tiên của Hội Nhà văn Việt Nam từ năm 1957 như: Hữu Loan, Phùng Quán, Hoàng Cầm, Lê Đạt, Trần Dần, Phan Khôi…

Sau những biến cố văn chương, dù người còn, người mất, người lặng lẽ viết… thì 50 năm sau dường như là dấu mốc ghi nhận tài năng văn chương cũng như xoá đi tất cả nghi ngại dành cho nhiều nhà văn như Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật năm 2007 được trao cho những cái tên: Hoàng Cầm, Lê Đạt, Trần Dần, Phùng Quán. Vẫn biết trong xu thế đổi mới, nhận thức lại một cách khách quan là tất yếu. Nhưng có lẽ, sự khẳng định trên hết của những nhà văn, nhà thơ này chính là tài năng mà họ đã thể hiện trong tác phẩm.

 
Giá trị nội lực giúp tác phẩm trường tồn  - ảnh 1

Nhà thơ Trần Dần (1926-1997)

Trần Dần ra mắt tiểu thuyết từ năm 1954 với tên gọi Người người lớp lớp, sau đó là nhiều tập thơ và sách dịch (Nhất định thắng, Cổng tỉnh, Những người đi chân đất…). 10 năm sau ngày mất, năm 2007, nhà thơ Trần Dần được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật. Một năm sau- 2008 một số bản thảo của Trần Dần đã được gia đình tập hợp lại và in thành tập thơ dày dặn mang tên Thơ Trần Dần. Ngay từ khi chưa đến tay công chúng, tập thơ đã nhận được sự chú ý quan tâm của độc giả. Không biết có phải vì sự nôn nóng chờ đợi của độc giả hay không mà cuốn sách bị rơi vào “lỗi phát hành”. Thời điểm đó, Thơ Trần Dần bị gán bởi nhiều thông tin khác nhau nên càng trở thành cuốn sách “phải mua bằng được”. Đây là trường hợp hiếm của một tập thơ khiến người mua phải săn lùng và háo hức trong thời buổi thơ in ra chỉ đi tặng.

Với nhiều ý kiến khen chê vốn rất thường tình của văn chương, nhưng tập thơ đã đem đến một cách nhìn khác về thơ ca của Trần Dần. Cùng năm 2008, tập thơ Thơ Trần Dần được Hội Nhà văn Hà Nội trao giải Thành tựu trọn đời với lý do: “để khẳng định tính độc đáo và mới mẻ của những tác phẩm lần đầu được chính thức công bố, tính cập thời và bền vững của các tác phẩm, tính tiên phong mở đường trong đổi mới thơ, có ảnh hưởng lớn đến nhiều thế hệ cách tân thơ đương đại”.

Năm 2010, Công ty văn hoá truyền thông Nhã Nam phối hợp với Trung tâm văn hoá Pháp tại Hà Nội đã tổ chức Toạ đàm về thơ Trần Dần. Buổi toạ đàm thu hút được đông đảo người tham dự.

Đầu năm 2011 độc giả lại được tiếp tục đón nhận tác phẩm Những ngã tư và những cột đèn của Trần Dần. Cuốn sách mới ra mắt nhưng được dư luận đánh giá cao.

 

Nhà thơ Lê Đạt (1929 - 2008)

Bài thơ trên ghế đá là tập thơ đầu tiên của Lê Đạt xuất bản năm 1955. Tập thơ thứ 2 phải đến năm 1991 mới xuất bản. Và 1994 nhà thơ ra mắt Bóng chữ đã làm cho nhiều người ngạc nhiên. Thơ ca từ đây đón nhận một giọng điệu mới, không lẫn vào bất cứ ai. Cùng năm Bóng chữ, Lê Đạt còn xuất bản văn xuôi - tập truyện ngắn Hèn đại nhân. Với văn xuôi, Lê Đạt ít được chú ý hơn so với thơ và quả thật trong trí nhớ của nhiều người thì Lê Đạt là một nhà thơ.

Năm 2007 Lê Đạt được trao Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật. Lúc đó, ông đã nhìn nhận về việc xét giải thưởng “là một cử chỉ đẹp” và “sự nghĩ lại của con người, nhất là của con người quyền hành, bao giờ cũng đẹp và đáng hoan nghênh. Đó là một cách tốt nhất để cổ vũ những cử chỉ đẹp khác”

Việc ra sách của Lê Đạt có những khoảng lặng. Từ cuốn sách đầu tiên đến cuốn thứ hai cách nhau gần 40 năm. Nhưng sau đó lại liên tục trong thời gian ngắn là sự xuất hiện cuốn thứ 3, thứ 4. Và lại hơn mười năm sau ông mới tiếp tục ra sách, đó là năm 2007 với cuốn U75 từ tình và hai năm sau là Đường chữ - 2009.

Năm 2011 công ty Bách Việt phối hợp với Trung tâm văn hóa Pháp tại Hà Nội đã tổ chức buổi toạ đàm về thơ Lê Đạt với tên gọi: “Bóng chữ ngả dài trên đường chữ”. Buổi toạ đàm đã thu hút được khá nhiều người yêu thơ và quan tâm đến cuộc đời Lê Đạt tham dự.

Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên nhận định: “Lê Đạt đánh cược cả đời vào mấy tên gọi Bóng chữ, Đường chữ” (tên hai tập thơ của Lê Đạt), còn nhà thơ Dương Tường thì: “Thơ Lê Đạt phá vỡ sự liên tục, chúng tôi vẫn bàn với nhau trong cách tân thơ phải từ bỏ tuyến tính. Một trong số người thầy của chúng tôi trong cách tân là Mallarmé. Một chữ của Lê Đạt chọn có khi đến mất ngủ. Cái đẹp của thơ Lê Đạt là ở chỗ hiện đại mà lại rất thường “Chiều Âu Lâu/ bóng chữ động chân cầu” hay “Em vẫn đây mà em ở đâu”. Cái đa nghĩa của thơ Lê Đạt nằm ở trong cố gắng tìm tòi ấy”. Rất tiếc, sự đánh giá cao, khách quan dành cho nỗ lực cách tân, lao động sáng tạo nghiêm túc của nhà thơ Lê Đạt nhưng hai tập thơ này không được giải thưởng thường niên của Hội Nhà văn Hà Nội và Hội Nhà văn Việt Nam trong năm 1994 và 2009.

 

Nhà thơ Hoàng Cầm (1922 - 2010)

Nhà thơ Hoàng Cầm được biết đến là một nhà thơ đa tài và đa tình. Ngoài làm thơ, viết truyện, viết kịch, dịch thơ, Hoàng Cầm còn là tác giả của thể loại “phóng tác” - một trong những thể loại đầu tiên đưa Hoàng Cầm đến với văn chương. Với khoảng 20 đầu sách được xuất bản từ năm 1940 đến 1995. Năm 2002, NXB Hội Nhà văn ấn hành tập “Gọi đôi” được Hoàng Cầm viết từ năm 1994 với một số bài chưa từng công bố.

Khác với hai nhà thơ trên, sau khi nhận Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật năm 2007, Hoàng Cầm không có thêm cuốn sách mới nào. Hoàng Cầm xuất hiện trong những bài phỏng vấn trên báo chí, các dịp sinh nhật, gặp gỡ… trên blog và web của bạn bè thân thuộc.

Sau khi Hoàng Cầm mất, nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo có kể lại việc nhà thơ Hoàng Cầm tự thu âm 53 băng cassette tự truyện về hồi ức, trong đó có cả chuyện liên quan đến Nhân văn - Giai phẩm. Nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo được ông giao cho một số băng nhưng chưa kịp nghe hết, cũng như chưa kịp lưu giữ thì trả lại gia đình với lý do để về sao ra đĩa CD. Đồng thời sau đó, Công ty Văn hoá Phương Nam đã mua bản quyền 53 cuốn băng đó với dự định in thành sách. Thực tế là phía công ty cũng đã thanh toán 50% giá trị hợp đồng và đến nay là 100% giá trị hợp đồng, nhưng từ đó đến nay không có thông tin gì thêm. Và cuốn sách được in ra từ 53 cuốn băng đó hiện giờ vẫn chưa có mặt trên thị trường. Có lẽ, để hiểu thêm về Hoàng Cầm, về thời Nhân văn Giai phẩm đã được ông gửi gắm trong những cuốn băng tự truyện mà công chúng đang chờ đợi được biết.

Hoàng Cầm là nhà thơ có nhiều tác phẩm nổi tiếng. Báo chí văn chương dành nhiều trang viết về ông. Học sinh, sinh viên cũng chọn nghiên cứu, tìm hiểu tác phẩm của Hoàng Cầm trong mỗi kỳ thi… Ngày 22/4 tới, nhân giỗ đầu nhà thơ Hoàng Cầm, Công ty truyền thông Nhã Nam và Hội Nhà văn Hà Nội sẽ có buổi tưởng niệm và giới thiệu với độc giả Tuyển tập thơ Hoàng Cầm.

 

Phùng Quán (1939 - 1995)

Phùng Quán được biết đến từ tác phẩm đầu tiên Vượt Côn Đảo - 1955. Tác phẩm này cũng mang đến giải thưởng Hội Văn nghệ Việt Nam. Dù phải tự học nhưng Phùng Quán thành công ở cả tác phẩm người lớn và tác phẩm dành cho thiếu nhi. Cuốn Tuổi thơ dữ dội - 1988 tiếp tục mang đến cho Phùng Quán giải thưởng cao nhất của Hội Nhà văn Việt Nam năm đó. Tuổi thơ dữ dội cũng là tập sách được ra sau khoảng 30 năm so tập trước đó.

Sau khi nhà thơ mất, nhiều bản thảo đã được gia đình tìm thấy và tập hợp lại thành sách. Năm 2003 là cuốn Thơ Phùng QuánNhớ Phùng Quán.

Năm 2006 là cuốn Phùng Quán - Ba phút sự thật ra mắt bạn đọc.

Năm 2007 là cuốn Tôi đã trở thành nhà văn như thế nào? Và cuốn Phùng Quán còn đây. Trong lễ ra mắt cuốn Phùng Quán còn đây được tổ chức tại triển lãm Vân Hồ đã thu hút nhiều bạn văn của nhà thơ ở Huế và Hà Nội tham dự. Tại đây, độc giả không chỉ được nghe kể lại những kỷ niệm về Phùng Quán mà còn có những đánh giá tài năng dành cho Phùng Quán. Kết thúc lễ ra mắt tập sách, một số văn nghệ sĩ Huế đã đem bức chân dung Phùng Quán xin chữ ký của những người tham dự để kỷ niệm và ghi nhận tấm lòng bạn bè. Cũng trong năm 2007, Phùng Quán được trao Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật.

 

Hữu Loan (1916 - 2010)

Bài thơ đầu tay Đèo cả của Hữu Loan viết năm 1946 nổi tiếng ngay từ khi mới ra đời. Ông là người gắn bó nhiều với phong trào Cách mạng và sau này là phụ trách văn hóa giáo dục…

Hữu Loan làm không nhiều thơ. Cho đến bây giờ nhiều người vẫn còn tranh cãi việc nhà thơ Hữu Loan mới in một tập thơ duy nhất hay chỉ là tập thơ in chung với các tác giả khác và trong các tuyển tập nhiều tác giả. Trong cuốn Nhà văn Việt Nam hiện đại, phần Tác phẩm đã xuất bản của nhà thơ Hữu Loan có ghi: Màu tím hoa sim (thơ, 1990). Tìm thêm một số thông tin thì được biết, đó là tập thơ do Nhà xuất bản Hội Nhà văn phát hành năm 1990, có 10 bài thơ của Hữu Loan .

Ngoài Đèo cả, Hữu Loan còn được nhiều người biết đến với tác phẩm Màu tím hoa sim, Hoa lúa, Những làng đi qua… Riêng Màu tím hoa sim được quan tâm hơn cả vì câu chuyện xuất xứ bài thơ giữa người vợ hậu phương và người chồng tiền tuyến cảm động. Qua đó, nói lên một khía cạnh khác của chiến tranh.  Bài thơ được nhanh chóng lưu truyền khi được âm nhạc chắp cánh. Không những thế, Màu tím hoa sim còn được coi là một trong những tác phẩm văn học hiếm hoi được trả tác quyền khá cao.

Với nhiều thăng trầm trong cuộc đời, nhưng nhiều năm cuối đời, người ta thấy Hữu Loan làm nghề chở đá ở Nga Sơn, Thanh Hoá.

Cho đến nay, Hữu Loan chưa từng có một giải thưởng gì cũng như Hội thảo hay Toạ đàm về con người, cuộc đời cũng như tác phẩm của ông.

 

Trương Tửu (1913 - 1999)

Giáo sư, Nhà văn, Nhà giáo Trương Tửu là một nhà trí thức yêu nước đã có nhiều đóng góp cho hoạt động nghiên cứu, phê bình văn học Việt Nam hiện đại. Một thời ông từng bị phê phán gay gắt bởi những công trình nghiên cứu gây tranh cãi nảy lửa suốt hơn nửa thế kỷ qua như: Kinh thi Việt Nam, Triết lý Truyện Kiều, Văn chương Truyện Kiều, Tương lai văn nghệ Việt Nam.

Bộ sách Trương Tửu - Tuyển tập nghiên cứu, phê bình ra mắt năm 2007 do Nguyễn Hữu Sơn - Trịnh Bá Đĩnh sưu tập, giới thiệu có thể coi là lần đầu tiên các tác phẩm quan trọng nhất của Trương Tửu được xuất hiện một cách hệ thống.

Năm 2008, tại trường Đại học Sư Phạm Hà Nội đã diễn ra Hội thảo “Con người và sự nghiệp của Nhà văn - Giáo sư Trương Tửu”. Hội thảo là dịp nhìn lại, đánh giá một cách khách quan những thành tựu mà Trương Tửu đã để lại cho nền văn học với tư cách Nhà văn, Nhà giáo và Nhà nghiên cứu khoa học. Nhiều người đánh giá, Hội thảo đã giúp cho việc nhìn nhận, đánh giá Trương Tửu một cách đúng đắn nhiều năm sau vụ Nhân văn - Giai phẩm.

Năm 2009, độc giả được biết đến tác phẩm Tuyển tập văn xuôi Trương Tửu để tìm hiểu sáng tác của Trương Tửu trên phương diện nhà văn. Ông được đánh giá có nhiều tác phẩm, với hơn mười tiểu thuyết và truyện, tuy nhiên một số bị thất lạc, số còn lại thì ít được công chúng ngày nay biết đến.

Năm 2009, Hội Nhà văn đã khôi phục danh hiệu nhà văn cho Trương Tửu, cùng đó có Lan Khai, Vũ Bằng, Cầm Giang, Ngọc Anh, Vũ Đình Văn, Đỗ Nam Cao.

Mở đầu lời giới thiệu cuốn Trương Tửu - Tuyển tập nghiên cứu phê bình, nhà nghiên cứu Trịnh Bá Đĩnh viết: “Nhìn vào danh sách những người được đề nghị tặng giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật gần đây, bỗng thấy tiếc cho Trương Tửu. Nếu ông không buông bút sớm sau cái vụ án văn nghệ mà các nhà viết lịch sử rồi sẽ còn phải lật đi lật lại ấy, và nếu ông tiếp tục sáng tạo!... Giờ đây những tên tuổi như Phùng Quán, Trần Dần, Lê Đạt, Hoàng Cầm… và trước nữa là Trần Đức Thảo, Đào Duy Anh… những người cùng trên “chuyến xe bão táp” với ông đã được khôi phục hoàn toàn, tác phẩm của họ đã được Nhà nước vinh danh và trả về cho nhân dân thì ông vẫn mãi là nhà phê bình tiêu biểu trước Cách mạng…”.  

 

Phan Khôi (1887 - 1959)

Phan Khôi được biết đến như là tác giả mở ra phong trào Thơ Mới tại Việt Nam với bài Tình già. Bài thơ Tình già được đăng báo Phụ nữ tân văn - 1932, được ví như việc bày ra một lối thơ: “đem ý thật có trong tâm khảm mình tả ra bằng những câu có vần mà không bó buộc bởi niêm luật gì hết”.

Phan Khôi không những là nhà văn mà còn là một nhà báo, nhà phê bình, nhà tư tưởng. Sinh thời, ông đã xuất bản 19 công trình nghiên cứu, sáng tác và dịch thuật. Vì vụ Nhân văn Giai phẩm mà cho đến lúc ông mất - năm 1959, thời điểm vẫn còn những nghi ngại thì tên tuổi của ông hầu như không được nhắc đến.

Cho đến năm 2007 nhân 120 năm ngày sinh của Phan Khôi mới có một buổi tọa đàm tưởng niệm nhà văn - nhà báo Phan Khôi do Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, tạp chí Xưa và Nay và gia đình đồng tổ chức tại Hà Nội.

Từ năm 2000, qua bộ sách 5 quyển, khoảng 5.000 trang, nhà nghiên cứu phê bình Lại Nguyên Ân đã sưu tầm được phần căn bản các bài báo của Phan Khôi viết từ 1928 đến 1932. Công trình biên soạn về tác phẩm đăng báo của Phan Khôi đã mang đến với giải thưởng Văn hóa Phan Châu Trinh năm 2010 cho Lại Nguyên Ân.

Trong chuyến vào TP.Hồ Chí Minh để nhận giải thưởng Phan Châu Trinh ngày 26/3/2011, nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân đã có buổi tọa đàm chủ đề Xung quanh việc tìm lại những tác phẩm đăng báo của học giả Phan Khôi (1887-1959) tại Cà phê thứ Bảy - 37 Nguyễn Đình Chiểu, TP. Hồ Chí Minh.

Năm 2010, Nhà xuất bản Tri Thức và Quỹ Văn hóa Phan Châu Trinh đã tổ chức Tọa đàm về Phan Khôi. Cuộc tọa đàm đã góp phần dựng lại chân dung Phan Khôi - một trí thức, một nhà báo tên tuổi của báo chí Việt Nam 50 năm đầu thế kỷ 20. Tuy nhiên, các ý kiến tại buổi tọa đàm đều cho rằng do nhiều nguyên nhân khác nhau nên tới nay, vị trí và vai trò của Phan Khôi trong lịch sử văn học Việt Nam vẫn chưa được nhìn nhận một cách đúng mực. Và cho đến nay Phan Khôi chưa được vinh danh trong hệ thống giải thưởng nào.

Hà Anh (tổng hợp)

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác