Đi viếng Đền Hùng

 

LTS: Đền Hùng được Bộ Văn hóa xếp hạng là khu di tích đặc biệt của quốc gia (1962), được Chính phủ ban hành Nghị định tổ chức giỗ Tổ Hùng Vương và lễ hội Đền Hùng vào ngày 10 tháng Ba hàng năm (2001), được Tổ chức Văn hóa, Khoa học và Giáo dục của Liên hợp quốc (UNESCO) công nhận Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là di sản văn hóa phi vật thể nhân loại (2012)… Nhân ngày giỗ Tổ và lễ hội Đền Hùng năm nay, ngày 10 tháng Ba âm lịch (6/4/2017), chúng tôi trân trọng giới thiệu du ký Đi viếng đền Hùng của nhà khảo cứu Lê Thọ Xuân (1904-1978) quê xứ dừa Bến Tre viết vào ngày 22 tháng Giêng Kỷ Mão (12/3/1939), công bố trên Đại Việt tập chí tại Sài Gòn (số 38, ra ngày 01/5/1944, tr.1-6)… Tư liệu do PGS.TS. Nguyễn Hữu Sơn (Viện Văn học) cung cấp…

- Văn học Quê nhà -


Đi viếng Đền Hùng

Đi viếng Đền Hùng  - ảnh 1
Khu di tích Đền Hùng - Phú Thọ (ảnh tulieuvietnam)

Chúng ta, ai còn không biết tiên tổ nước mình là họ Hồng Bàng; họ Hồng Bàng làm vua 18 đời, đời xưng là Hùng Vương.

Vậy trước khi đưa các bạn đi chơi chỗ này chỗ nọ, tôi muốn đưa các bạn đi viếng mộ tổ nhà ta.

Chúng mình đương ở Hà Nội đây.

Muốn đi đến mộ tổ ở về phủ Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ, thì hoặc đi xe lửa, hoặc đi xe hơi. Đi xe lửa thì ta theo đường Hà Nội - Lào Cai, nhưng phải xuống ở ga Liên Kiên, cách Hà Nội 90 km 6; ở đó lại chân núi Đền (Hùng Sơn cũng gọi là núi Đền, núi Nghĩa Lĩnh, hay Nghĩa Cương) độ bốn cây số.

Đi xe hơi thì ta lên xe Hà Nội - Tuyên Quang, nhưng xuống xe tại ngã ba giữa, khoảng km 95 và km 96; chỗ ngã ba đến chân núi 2 cây số phải đi bộ vì không có xe chực sẵn.

Đi xe lửa, hay đi xe hơi cũng đều bất tiện cho sự về của mình mà ở trên đấy cả đêm lại càng bất tiện hơn nữa.

Chi bằng sẵn xe nhỏ đây, chúng mình chung nhau đổ xăng mà đi, vừa tiện lại vừa lợi.

Lót lòng cho vững dạ mà đi. Đi. Đi sớm cho mát, nhớ đem nước uống theo các bạn nhé. Mình đi đến xứ lạ, nhất là xứ có núi cao, rừng rậm, mình nên đề phòng nước uống hơn hết, và nhớ đem gói đồ ăn trưa nữa. Chúng ta đã lên cầu sông Cái rồi. Cầu sông Cái là cầu sông Nhĩ Hà, sông Hồng Hà (Fleuve Rouge), Tây gọi Pont Doumer, vì quan Toàn quyền Doumer cho bắc cây cầu dài 1682 thước nầy (hai dốc xi măng, hai đầu làm dài thêm trên 800 thước nữa). Ngoảnh cổ ngó lại, bạn có thấy bờ đê chưa? Nó cao quá nóc nhà mình. Trên bề mặt có xe hơi chạy cũng được; nó cứ dài theo bờ sông Nhĩ Hà mà chạy, chạy mãi, cho nên gọi là Đỉnh nhĩ đê (cũng kêu là Đê Quai Xanh) đắp kỹ từ đời nhà Trần, vào tháng ba năm 1244. Rẽ qua tay trái, theo đường Phúc Yên, Tuyên Quang.

Đây là km 14 (cây số 14), đường rẽ bên phải ta là đường vào Cổ Loa, vào đó trên 2 cây số. Ta cứ chạy thẳng; km 28, ngã ba Phủ Lỗ, nghỉ xe và nghỉ để tôi chỉ đường cho bạn biết chơi. Thẳng luôn, nghĩa là nếu mình cứ ôm tay mặt mà chạy thì là đường đi Thái Nguyên - Bắc Cạn, cũng theo đường này.

Nhưng cách đây 7 cây số, mình rẽ qua tay trái độ 4 cây số nữa thì tới chân dãy núi mà các bạn quen lắm, núi Vệ Linh hay là Sóc Sơn, chỗ Phù Đổng Thiên Vương (Đức Thánh Gióng) “hóa” (?) sau khi phá tan giặc nhà Ân, nhưng cũng để dành đó lần khác tôi sẽ cùng các bạn đến chơi, bây giờ ta phải nhắm mục đích mà đi. Đi viếng mộ tổ, chúng ta theo đường đi Phúc Yên, 17 cây số nữa là Vĩnh Yên, một tỉnh thành khác, ở đấy có đường đi Tam Đảo 24 cây số. Tam Đảo đẹp lắm các bạn ạ. Chỗ chơi của vương tôn, công tử, chỗ nghỉ mát của các nhà giàu.

Ta cứ thẳng đường đi Phú Thọ; khỏi Vĩnh Yên 20 cây số, ta tới Việt Trì. Bên này cầu là huyện lỵ huyện Bạch Hạc, bạn có thấy vô số nhà bè đó không? Còn ngó qua bên kia cầu là Việt Trì, bạn thấy nhiều phố mà phố cất thành từng dãy nhà sàn, có vậy đến mùa nước mới chịu được. Cầu Bạch Hạc (Bạch Hạc trước thuộc huyện Mê Linh) dài 296m bắt ngang trên sông Cả (Lô giang). Việt Trì! Kìa sông to chạy theo đường, kìa ngã ba Hạc.

Các bạn sao chưa cất nón đi? Các bạn có biết đây là đâu không?

Đây là chốn cũ Phong Châu, chỗ đóng đô của các vua Hùng. Nhiều sách chép, kinh đô vua Hùng ở ngay chỗ trại lính Việt Trì đó. Các bạn chắc đã nhớ câu “Hùng Vương đô ở Châu Phong” và câu “Bà Trưng quê ở Châu Phong”, rồi chớ? Các bạn không cất nón là có lỗi với tiền nhân mà tôi cũng có lỗi là không nhắc các bạn. Hùng Vương đô ở Châu Phong, ấy nơi Bạch Hạc họp dòng Thao giang, chính là đây rồi. Ngã ba Hạc: “Vui thay ngã ba Hạc? Yêu thay ngã ba Hạc. Dòng cũng một dòng, ngách chia ba ngách”. Bài phú ngã ba Hạc hay lắm kia mà cái đẹp, cá i lạ của ngã ba Hạc là sông Thao - Hồng Hà (Fleuve Rouge) từ Lào Cai chảy đến nước đỏ ngòm ngòm; sông Cả (Lô giang, Rivière Claire) từ Hà Giang chảy xuống, màu xanh leo lẻo; sông Bờ (Đà giang, Rivière Noite) từ Hòa Bình chảy lên một dòng xám sậm khỏi đường tẽ vào Lâm Thao rồi mình cứ do đại lộ. Bạn có thấy gì trước mặt kia không? Kìa mấy hòn núi mà mình thấy cao lên khi xe mình đang chạy trên một gò nổng; mình thấy thấp xuống khi xe mình đương hạ dốc bị nổng khác án đi.

Tôi đã bảo bạn là Tổ sơn Nghĩa Lĩnh cách Hà Nội 97 cây số, mà đây đã qua km 88 rồi, chỉ còn 9 cây số thôi. Hẳn cũng như tôi lần đầu, thấy mấy hòn núi hoặc nhô lên, hoặc thấp xuống đó, các bạn đã chỉ  mà bảo nhau:

- Á, lạ quá! Một dãy núi trọc.

- Còn hòn kia cao hơn hết và cây cối xanh um, coi đẹp quá.

- Hòn sau nhỏ nhưng cũng có cây.

- Chắc mộ Tổ ta trên núi cao đó, chắc lắm.

- Núi ấy lại có một điểm trắng trên chót, chắc mộ Tổ ở đó.

Hẳn cũng như tôi và anh em cùng đi với tôi lần đầu, vừa thấy núi đó là các bạn đã chỉ, đã bảo, đã mừng, đã reo, như đi xa lâu năm trở về, vừa thấy khóm tre xanh xóm mình là trong dạ xôn xao, khoan khoái, thơ thới, phớn phở, muốn ca hát, muốn nhảy múa, muốn… Các bạn ơi, ta cảm thấy sung sướng không thể tả ra được! Mà tả làm sao được?...

Càng gần, núi càng đẹp, càng thấy tròn xoe, xanh biếc, km 95 đây, coi chừng. Tấm bản chỉ vào cổ tích (xã Hỷ Cương, phủ Lâm Thao) 2 km đó.

Phải rồi, sổ sang bên tả. Chẳng ai bảo ai mà các bạn đã móc khăn ra chùi mặt, lau cổ lau tay cho sạch sẽ, vuốt tóc cho thẳng tưng; nét mặt ai cũng vui tươi và có vẻ hăng hái lạ! Ừ, các bạn hăng hái về sự trèo núi hẳn, thì xuống xe để cùng nhau ăn uống rồi sẽ đăng sơn. Nhớ xách theo vài chai nước uống. Lấy cái ca (quart) nữa chớ.

Hừ, tiến lên? Trên đồi bên tả đó có nhà Hội đồng để người ta nhòm mà bàn việc về lăng miếu, cửa đóng kín mít và không có ai ở. Quanh qua tay mặt, cửa Tam quan đẹp quá, có bốn chữ to “Cao Sơn Cảnh Hàng” (tỏ ý ngưỡng mộ vua Hùng). Không được quên là cửa Tam quan của một bà từ thiện ở Hà Nội đã cúng 200 đồng mà dựng lên để tỏ lòng kính nhớ tổ tiên. Đường đi, khúc nào gồ ghề khấp khểnh đã có làm sẵn từng cấp. Hết đoạn có xây bậc đá thì đến khúc lài lài dễ đi. Rồi hết khúc lài lài lại đến bậc đá… Cứ thế mà tiến lên mãi. Bước nôn quá bạn nghe cũng mỏi chớ. Chà, chỗ nầy thật mát, bạn ngồi nghỉ chơn, để tôi lên trước coi gần tới chưa… A, tới rồi, lên, lên mau. Đó, thấy chưa? Quanh qua quanh lại, rồi quanh lại nữa là tới.

Cố lên. Đường êm ả dễ đi quá, các bạn nhỉ?

Tới rồi, đây là nhà bia, ngồi nghỉ, gió mát quá, khỏe quá. Bia có cả chữ quốc ngữ, bạn đọc đi. Đọc rồi à? Coi kia, bạn đã lấy làm lạ, sao đền thờ lại u trê tệ! Ừ, hai ngôi chùa cổ đấy; phía trước có hai cái tháp ba tầng, trước nữa, ngang nhà bia này, bạn có thấy gác chuông cũ kỹ đó không? Bên gác lại có tường gạch nữa chứ; ngồi nhìn trước xem sau, bạn mến gì hơn cả? Chắc bạn cũng như tôi là mến cội thông già đương đứng giữa trời mà reo đó, tôi trèo lên chỏm đá cheo leo, bạn vịn giùm đặng tôi chụp hình cây thông.

Vịn kỹ đa? Nếu hơ hổng, tôi nguy to. Rồi. Chụp rồi, chụp được cội thông tươi tốt cứng cáp đứng trước đền… đền Trung. Coi kìa, bạn giựt mình đấy ư? Thì đây mới là đền Trung. Nghỉ đã khỏe, mời bạn theo tôi đi dọc theo mé trái bên tả đền này để lên chiêm bái đền trên mộ tổ. Đừng chán ngán chớ. Có mệt nhọc mới tỏ được tấm lòng thành của bọn ta. Có mệt nhọc tiên tổ ta sẽ thương tình mà chứng giám. Coi kia, em nhỏ 12 tuổi đã hăng hái trèo trước chúng ta rồi kia.

Ta há thua em sao? Hè, tiến lên! Cũng như đoạn dưới, bậc đá và đường lài thay mãi cho nhau… Các bạn sao còn núc ních ở đó? Mau lên! Cha, đẹp quá. Thật là thủy tú sơn kỳ! Ngồi đây mà ngắm cảnh, mới biết thợ trời riêng để thưởng ta. Uống nước đi, rồi ta lại lên nữa! Mau lên, các bạn. Ối chà. Ngã ba Hạc mênh mông bát ngát nó đẹp làm sao, lại thêm tả thanh long Tam Đảo trùng trùng, hữu bạch hổ Tản Viên vọi vọi. Dẫu ông thầy địa lý nào cũng phải nhận như bọn mình là “Phong thủy trời Nam, đây đẹp nhứt”.

Đi núi có gì bằng kiếm chuyện mà nói cho quên mệt, phải không các bạn? Này ngước lên xem: kìa lăng, nọ miếu rõ ràng, thấy chưa? Sướng, coi ai cũng có vẻ thỏa thích cả. Nhưng còn hơi xa xa đấy, các bạn ạ, từ chân núi lên đến đền Thượng, trừ những khúc lòi ra, chúng ta phải “lên gối” ngót bốn trăm lần, nghĩa là phải bước ngót 400 bậc, còn hơi xa, vậy các bạn cùng tôi vừa đi vừa đọ bài này của ông cử Vũ Khắc Tiệp trong Nét mực giang hồ xuất bản năm 1923. Ta đọc cho vui, đọc cho nhớ, đọc cho vang trời, đọc cho dậy núi!

LÊN ĐỀN HÙNG

 

Từng từng dạo bước lên non,

Nhìn xem miếu mạo nghiêm tôn khác thường.

Rằng đây là miếu Hùng Vương?

Ấy là thủy tổ Nam phương nước nhà?

Kể từ gây dựng quan hà,

Đó là Bạch Hạc nước là Văn Lang.

Nối truyền một mối Hồng Bàng,

Sử xanh ghi chép rõ ràng còn đây.

Bốn ngàn năm lẻ tới nay,

Con con cháu cháu mỗi ngày thêm đông.

Đều là khí huyết Lạc Hồng,

Khắp Trung, Nam, Bắc, cùng chung máu đào!

đọc lại câu chót một lần nữa:

Khắp Trung, Nam, Bắc cùng chung máu đào!

Đây là đền Thượng rồi. Đền nguy nga tráng lệ, xung quanh có cây cao bóng mát làm tăng phần sum nghiêm bốn chữ Hán mà các bạn thấy ở mặt tiền đền là “Nam Việt Triệu Tổ”. Ai là Tịch Đàm (người nước Tấn quên lịch sử tổ tiên nên bị chê) hãy coi chừng hai ông tướng giữ thanh long đao đứng hai bên đó. Mà trong chúng ta, đâu lại có kẻ như anh chàng vong tổ ấy.

Bước lên tam cấp sạch sẽ mà sao gian giữa có tấm hoành lớn đề “Hùng Vương miếu”. Ông từ không có ở đây. Cửa đóng kỹ. Nhưng nhờ cửa “thượng song hạ bản”, ta dòm vào thấy rõ cả. Cũng được, chúng ta đứng xếp hàng trước bàn giữa, khấu đầu mà tỏ lòng thành kính.

Sách chép: Bài vị trên bàn giữa có đề “Khai quốc hồng đồ đột ngột cao sơn. Cổ Việt Hùng thị thập bát thế Thánh vương”, còn cách thờ các bạn thấy cũng như các đình đền khác. Câu đối nhiều quá, tôi đọc bạn nghe câu chữ Hán này: “Tứ thiên niên Hồng Lạc, sơn hà tương truyền tổ quốc; Nhị thập triệu Long Tiên miên duệ, cộng ngưỡng thần linh”. Còn đây là câu chữ Nôm: “Vật đổi sao dời, phúc tổ vẫn lưu nền cổ tích; Nước nguồn cây cội, đạo người nên nhớ mộ Hùng Vương”.

Bạn ơi, lần trước, tôi người Bến Tre, đến đây với anh Nguyễn Xuân Sâm người Hải Phòng và anh Ngô Lê Tố người Qui Nhơn, chúng tôi đồng đọc lớn câu đối này: “Con cháu ba kỳ thăm mộ tổ; Non sông muôn thuở rạng nòi tiên”.

Bạn mãn ưa nhìn mấy câu sơn son thếp vàng đẹp đẽ, không chịu để ý đến đôi đối gỗ cũ này, các bạn coi bút pháp mới thần tình làm sao, mà văn cũng đặc biệt nữa:

- Vấn lai dĩ sự tu vi nữ

- Tế nhận như đồ dục mệnh thi

Đôi nầy, nhà khảo cổ đã cho là của Tĩnh Đô Vương Trịnh Sâm viết, cách nay trên trăm rưỡi năm. Bên tả đây có hồ đựng nước mưa, nhưng các bạn đừng uống, hồ không nắp đậy, không được sạch, luôn dịp nhắc tới các bạn là ngày giỗ tổ nhằm ngày mười một tháng ba ta. Xem xong rồi đấy chớ? Kìa, bên hữu đền Thượng có cửa ra lăng đó, ta đưa nhau ra yết lăng, trên mặt tiền có ba chữ “Hùng Vương lăng” to nhỉ, xung quanh có rào thấp bằng gạch.

Dưới mái ngói cong vòng, có ngôi mộ đẹp, mộ bia bằng đá đề: “Sắc kiến Hùng Vương lăng, Tự Đức nhị thập thất niên”, còn trên vách có bản sơn son đề hai chữ vàng “Biểu chánh”. Bạn đã bằng lòng lắm rồi đấy chớ! Thôi thì xuống, mình coi theo đường mòn trên phía Việt Trì mà xuống. Vững vàng nhé? Đường bên đây nhỏ và không có bậc đá như đường hồi nãy, nó khúc khuỷu quanh co, kìm chân đừng cho trợt. Bận lên thì lâu, chớ bận xuống chạy đùa khỏe lắm, mau lắm, gần tới chân núi rồi. Ngừng lại đã, đây là đền Hạ, tục gọi là đền Giếng. Trước đền có ao sen nhỏ. Cái ống khóa, khóa cửa to quá, đền thờ hai bà chúa con của vua Hùng Vương thứ 18: Tiên Dung công chúa, vợ của Chử Đồng Tử và Ngọc Hoa công chúa, vợ của thần Tản Viên mà ta quen gọi là Sơn Tinh (trong truyện Sơn Tinh - Thủy Tinh). Trong đền không có gì lạ, chỉ có trước bàn thờ mạch nước chảy ra thành giếng, nước trong và mát. Người đến lễ, xin nước để uống trừ bịnh, chúng ta ai cũng mạnh mẽ sởn sơ, có bịnh hoạn gì mà phải vào xin nước thánh? Tới chỗ xe đậu rồi.

Các bạn một lần nữa, các bạn hãy cùng tôi quay mặt về Hùng Sơn, cúi đầu chào Quốc Tổ.

Lê Thọ Xuân

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác