AI GIỮ TÁC QUYỀN VĂN HỌC TRONG SÁCH GIÁO KHOA?

(Toquoc)- Lâu nay, chuyện các nhà văn, nhà thơ có tác phẩm được sử dụng trong sách giáo khoa như sự ghi nhận những đóng góp về văn học trong nhiều giai đoạn của mỗi thế hệ nhà văn. Nhưng tiếc thay, việc sử dụng những tác phẩm này lại còn nhiều vấn đề chưa thoả đáng cho chính tác giả.

Trong những ngày sắp khai giảng năm học mới 2008-2009, khi các vị phụ huynh tất bật chuẩn bị mua sắm sách vở cho con cái thì vấn đề tác quyền trong SGK cũng trở thành một vấn đề nổi cộm trong giới văn sỹ. Đề cập đến vấn đề này, phóng viên Báo Điện tử Tổ Quốc đã trao đổi với 5 nhà văn, nhà thơ từng có tác phẩm và rất nhiều đoạn trích được sử dụng trong sách giáo khoa (SGK) để ghi nhận những ý kiến của họ.

 AI GIỮ TÁC QUYỀN VĂN HỌC TRONG SÁCH GIÁO KHOA? - ảnh 1

PV: Tác phẩm của nhà văn được Nhà Xuất bản Giáo dục (NXBGD) sử dụng năm nào, trong sách gì, lớp mấy?

AI GIỮ TÁC QUYỀN VĂN HỌC TRONG SÁCH GIÁO KHOA? - ảnh 2
Nhà văn Tô Hoài
Nhà văn Tô Hoài:
Tôi nhớ các cháu học sinh học có hai tác phẩm được sử dụng trong SGK là “Dế mèn phiêu lưu k픓Vợ chồng A Phủ”, nhưng không nhớ chính xác trong sách gì và lớp mấy, chỉ nhớ là lâu lắm rồi.

Nhà thơ Nguyễn Duy: Tôi nhớ là có một số bài được sử dụng lâu lắm rồi, như “Tre Việt Nam chẳng hạn. Vừa rồi cải cách vẫn còn trong SGK, họ còn lấy thêm cả một vài bài mới đấy.

Nhà văn Trần Hoài Dương: Thú thật là tôi không nhớ chính xác số truyện ngắn và đoạn văn của tôi đã được chọn và đưa vào SGK là bao nhiêu, ở quyển nào, in năm nào. Chỉ biết khá chung chung là hình như SGK tiếng Việt cấp 1 và cấp 2 đều có tác phẩm của tôi.

Nhà thơ Trần Đăng Khoa: Quả thật là tôi cũng không nhớ, lâu lắm rồi.

Nhà thơ Lâm Thị Mỹ Dạ: Tôi có hai bài thơ được chọn vào chương trình Bài đọc thêm của lớp 9 và lớp 4 (trước đây là lớp 12 và lớp 6), tôi nhớ mang máng như vậy qua thông báo của bạn bè chứ tôi chưa nhìn thấy tận mắt các tập sách đó vì NXBGD chưa hề tặng cho tôi.

PV: Trước khi sử dụng tác phẩm của nhà văn trong SGK, NXBGD có xin ý kiến không? Có hợp đồng thoả thuận sử dụng từ phía NXBGD không?

Nhà văn Tô Hoài: Tôi nhớ là không. Nhưng ở đây có hai vấn đề: một là họ tự lấy tác phẩm của tôi in sách, hay như các đoạn trích từ những người làm công tác giáo dục soạn thì là vấn đề của NXBGD, tôi không được biết; Hai là khi tôi được NXBGD yêu cầu viết, như cuốn “Phương pháp miêu tả”, phía NXBGD coi như sáng tác của tôi, họ trả nhuận bút cho tôi.

AI GIỮ TÁC QUYỀN VĂN HỌC TRONG SÁCH GIÁO KHOA? - ảnh 3
Nhà văn Trần Hoài Dương
Nhà thơ Nguyễn Duy:
Không, họ tự lấy thôi, nên cũng chả có hợp đồng thoả thuận sử dụng gì.

Nhà văn Trần Hoài Dương: Việc người tuyển chọn hỏi ý kiến trước thì có lẽ là không hỏi, nhưng khi đã chọn vào SGK rồi thì mấy anh chị ở nhà xuất bản đều có báo cho tôi biết.

Nhà thơ Trần Đăng Khoa: Họ có xin phép, nhưng không có hợp đồng.

Nhà thơ Lâm Thị Mỹ Dạ: Khi sử dụng tác phẩm của tôi, NXBGD không báo cho tôi biết. Tôi cũng không có hợp đồng sử dụng tác phẩm từ phía NXBGD.

PV: Vậy nhà văn đã được phía NXBGD chi trả nhuận bút như thế nào?

Nhà văn Tô Hoài: Nói về vấn đề nhuận bút thì tôi thấy nó chua chát lắm, nhuận bút chả là cái gì cả. Tôi biết có một ông giáo chuyên biên soạn tác phẩm của tôi, rồi in, sau đó là trả 100 - 200 nghìn đồng hoặc là không. Tóm lại là được chăng hay chớ. Nhưng mà tôi nhớ, thời ông Tố Hữu còn công tác, đã từng có ý kiến trong một cuộc thảo luận cho là: không nên, không cần trả nhuận bút cho nhà văn, vì để cho các cháu nó học. Có lẽ từ “tiếng vang” ấy còn mãi đến bây giờ.

AI GIỮ TÁC QUYỀN VĂN HỌC TRONG SÁCH GIÁO KHOA? - ảnh 4
Nhà thơ Nguyễn Duy
Nhà thơ Nguyễn Duy:
Tôi chả thấy ai nói gì về nhuận bút cả.

Nhà văn Trần Hoài Dương: Họ có gửi một quyển sách biếu, thư cảm ơn và tiền nhuận bút, có lần là 100 ngàn đồng, có lần 50 ngàn đồng, chắc là tuỳ theo độ dài ngắn của tác phẩm được chọn in.

Nhà thơ Trần Đăng Khoa: Họ có trả, có cả sách biếu như sách Tiếng Việt và phong bì nhuận bút là 100 nghìn.

Nhà thơ Lâm Thị Mỹ Dạ:  Có duy nhất một lần tôi được nhuận bút 100 ngàn của một người, tôi rất tiếc là đã quên mất tên. Anh nói rằng anh là giáo viên đã nghỉ hưu, NXB nhờ chọn làm chương trình dạy văn sơ cấp, trong đó anh chọn bài “Chuyện cổ nước mình” của tôi đưa vào bài đọc thêm lớp 4, rồi anh gửi qua bưu điện cho tôi 100 ngàn, đó là lần duy nhất tôi nhận được nhuận bút của NXBGD, năm 2005.

PV: Từ khi tác phẩm của nhà văn, nhà thơ được sử dụng trong SGK đến nay đã được tái bản nhiều lần, vậy trong những lần tái bản đó, nhà văn, nhà thơ đã được phía NXBGD chi trả nhuận bút thế nào?

Nhà văn Tô Hoài: Cái này tôi cũng không nhớ. Nhưng “Vợ chồng A Phủ” thì tôi chả thấy ai trả cả, dù đã được sử dụng nhiều năm. Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài cũng như Vợ nhặt của Kim Lân cũng chả thấy ai đả động đến.

Nhà thơ Nguyễn Duy: Tôi không được trả, coi như là cho các cháu nó học.

AI GIỮ TÁC QUYỀN VĂN HỌC TRONG SÁCH GIÁO KHOA? - ảnh 5
Nhà thơ Lâm Thị Mỹ Dạ
Nhà văn Trần Hoài Dương:
Tôi chỉ được nhận nhuận bút một lần duy nhất mỗi khi một sáng tác nào đó của tôi được đưa vào SGK thôi. Hình như SGK mỗi năm lại tái bản, những lần sau tôi không được biết gì thêm nữa.

Nhà thơ Trần Đăng Khoa: Cái này tôi không để ý và không thuộc vùng quan tâm của tôi. Cái mà tôi quan tâm là họ chọn tác phẩm có chuẩn không thôi.

Nhà thơ Lâm Thị Mỹ Dạ: Tôi không được trả thêm lần nào, ngoài một lần duy nhất là 100 ngàn. Tôi rất vui khi tác phẩm của mình đưa vào chương trình học tập của các em, nhưng khi sách in ra thì tôi rất buồn. Tôi không được tặng sách, mà đọc được qua sách của bé gái lớp 4 đưa cho mượn. Bài thơ “Chuyện cổ nước mình” là bài thơ mà cái tứ của nó rất rõ, tôi muốn nói là- chuyện cổ Việt Nam dẫu qua bao thời đại vẫn luôn mới. Nhưng thật tiếc, người biên tập đã cắt bỏ của tôi 6 câu thơ cuối. 6 câu là cái đế của tứ thơ, mà họ không hề báo cho tôi một lời, đó là câu:

… “Đậm đà cái tích trầu cau

Miếng trầu đỏ thắm nặng sâu tình người

Sẽ đi qua cuộc đời tôi

Bấy nhiêu thời nữa chuyển dời xa xôi

Nhưng bao chuyện cổ trên đời

Vẫn luôn mới mẻ rạng ngời lương tâm”.

Bài thứ hai là bài “Khoảng trời hố bom”. Tôi không biết NXB chọn tác phẩm đó vào năm nào. Trước đây tôi nghe loáng thoáng là bài này được chọn vào chương trình đọc thêm của lớp 12, sau này thì chuyển xuống lớp 9. Một buổi sớm, cô bé Trâm ở cạnh nhà tôi vội vàng sang hỏi tôi, cháu nói: “Cô Dạ ơi, con sắp đi học đây, con đang phân tích bài thơ “Khoảng trời hố bom” của cô, nhưng có một điều con không hiểu là con đọc mãi, đọc mãi mà không biết được vì sao có khoảng trời dưới hố bom, cái gì đã cho hố bom có khoảng trời hở cô? “Tôi lạ lùng ngạc nhiên nhìn Trâm. Trâm đưa tập sách cho tôi. Khi đọc hết bài thơ tôi bàng hoàng, ban tuyển chọn đã cắt bỏ 6 câu thơ của tôi. 6 câu để diễn tả vì sao có hố bom. Theo tôi, dẫu là 6 câu không hay bằng những câu thơ khác trong bài, nhưng đó là cái mũi của một khuôn mặt, nếu cắt bỏ thì làm sao thở được. Đó là 6 câu:

“Một nấm mộ vắng ngời bao sắc đá

Tình yêu thương bồi đắp cao lên

Tôi nhìn xuống hố bom đã giết em

Mưa đọng lại một khoảng trời nho nhỏ

Đất nước mình nhân hậu

Có nước trời xoa dịu vết thương đau…”

Tôi được chọn hai tác phẩm vào chương trình bài đọc thêm. Sự quan tâm của ban tuyển chọn làm tôi rất vui, có điều cả hai bài thơ được chọn, bài nào cũng bị cắt mất 6 câu. Không biết đó có phải là số phận của tôi không?

AI GIỮ TÁC QUYỀN VĂN HỌC TRONG SÁCH GIÁO KHOA? - ảnh 6
Nhà thơ Trần Đăng Khoa
PV: Đúng là với các nhà văn chúng ta vấn đề nhuận bút không phải là tất cả, và nhiều nhà văn, nhà thơ có tâm lý là “cho các cháu”, nhưng nếu SGK bán rất rẻ, hoặc không mất tiền thì các nhà văn của chúng ta sẽ sẵn sàng “không lấy nhuận bút” như tinh thần của nhà thơ Tố Hữu. Nhưng thực tế, NXBGD vẫn bán sách trên thị trường, thậm chí còn tăng giá sách và số lãi thu được cũng không nhỏ. Theo số liệu thống kê từ phía thanh tra chính phủ trong đợt kiểm toán gần đây nhất (2006) của NXBGD thì doanh thu hàng năm của NXB này đạt từ 800-900 tỉ đồng, lợi nhuận trước thuế có năm đạt tới 93,8 tỉ đồng. Nhà văn nghĩ sao?

Nhà văn Tô Hoài: Theo tôi, vấn đề này nhà nước cần quan tâm hơn nữa. Như bây giờ người ta đương tranh luận vấn đề nhuận bút về âm nhạc, chứ nhà văn thì chả giải quyết vấn đề gì.

Nhà thơ Nguyễn Duy: Đấy còn là con số thống kê trên báo chí, có khi con số thực còn khủng khiếp hơn. Thế thì phải hỏi về phía NXBGD họ có chế độ chi trả cho các tác phẩm được sử dụng trong SGK không đã.

Nhà thơ Trần Đăng Khoa: Tôi nghĩ cái này NXB cũng cần phải làm nghiêm túc.Và bạn nên hỏi NXBGD xem quan điểm của các anh các chị trao trả nhuận bút như thế nào, để xem họ trả lời ra sao. Có thể đó là một sự sơ suất, nhất là khi doanh thu lớn thế.

Nhà thơ Lâm Thị Mỹ Dạ: Đây là một thông tin ngoài sức tưởng tượng của tôi và làm tôi sửng sốt, lạ lùng!

PV: Những vấn đề về bản quyền và Luật Xuất bản ở ta hiện nay liên quan đến quyền lợi của nhà văn, quan điểm của nhà văn như thế nào?

Nhà văn Tô Hoài: Tôi không biết hoạt động của NXBGD, tuy nhiên, sao quốc tế họ làm được, ví dụ như Thuỵ Điển, Nhật Bản in tác phẩm của tôi họ trả và làm theo quy định của quốc tế về bản quyền.

PV: Một người, một nhà văn thì không sao và là chuyện không lớn, nhưng SGK từ lớp 1 đến lớp 12 sử dụng rất nhiều tác phẩm của các nhà văn, nhà thơ hàng năm thống kê lại thì đó cũng là một con số không nhỏ chứ ạ?

Nhà văn Tô Hoài: Đúng thế, nhưng tôi chả thấy ai nói cả.

Nhà thơ Nguyễn Duy: Tất nhiên là lớn lắm chứ, nhưng không biết NXBGD có chế độ chi trả nhuận bút cho tác phẩm trong SGK không?

Nhà thơ Trần Đăng Khoa: Tôi nghĩ NXBGD chắc biết địa chỉ của các nhà văn họ cũng sẽ trả. Vì bản thân tôi cũng gặp mấy trường hợp họ nhờ tôi chuyển cho một số người, nhưng tôi cũng chịu vì không biết địa chỉ. Tôi có xem cả một trang danh sách dài dằng dặc và chỉ biết mấy người mà mình nắm được như nhà văn Đức Mậu, Ngô Vĩnh Bình, Vương Trọng, tôi đã nhận dùm rồi chuyển cho họ.

PV: Qua thăm dò thêm một số nhà văn, nhà thơ có tác phẩm được sử dụng trong SGK, được biết NXBGD có trả nhuận bút, nhưng là trả một lần. Trong khi sách vẫn tái bản hàng năm với một lượng rất lớn. Việc tái bản vẫn sử dụng các tác phẩm văn thơ đó, mà như một số nhà văn cho biết  thì họ không được trả nhuận bút từ những lần tái bản đó, nhà văn nghĩ sao?

Nhà thơ Trần Đăng Khoa: Cái đó thì tôi không nắm được. Nhưng trả một lần là không đúng, trừ người mua bản quyền. Lẽ ra lần nào in trả lần đó thì đúng hơn. 

Xin cảm ơn các nhà văn, nhà thơ! 

HIỀN NGUYỄN (thực hiện)

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác