Lý thuyết xã hội học văn học mở ra những cách tiếp cận mới

 

(Toquoc)- Buổi thuyết trình khoa học “Xã hội học Văn học ở Pháp - Thực tiễn ứng dụng ở Việt Nam” do GS.TS Lộc Phương Thủy trình bày tại Viện Văn học ngày 23/8 đã thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu văn học trẻ Việt Nam.

3 nội dung chính của buổi thuyết trình gồm: Xã hội học văn học là gì?; Những nhân vật tiêu biểu của xã hội học văn học Pháp; Xã hội học văn học ngày nay ở Pháp, và khả năng ứng dụng ở Việt Nam.

Theo GS.TS Lộc Phương Thủy thì “Xã hội học văn học là một ngành nghiên cứu đặc thù liên quan đến hai chuyên ngành văn học và xã hội học, nó nghiên cứu tất cả các vấn đề liên quan đến quan hệ giữa đời sống xã hội và đời sống văn học, gồm các vấn đề thuộc bên trong và bên ngoài tác phẩm, các vấn đề thuộc giai đoạn trước - trong và sau tác phẩm”.

Những nhân vật tiêu biểu của xã hội học văn học Pháp có thể kể đến như: R.Escarpit (1918-2000), giáo sư chuyên gia về văn học Anh, người sáng lập ra trường phái xã hội học văn học Bordeaux, tác giả của khoảng 50 tác phẩm trong đó có các nghiên cứu văn học, xã hội học. Năm 1958 cuốn Xã hội học văn học của R. Escarpit, được xuất bản. Cuốn sách này đã được dịch ra 23 thứ tiếng và có tiếng vang trên toàn thế giới. Đây là nghiên cứu đầu tiên bằng tiếng Pháp đặt vấn đề nghiên cứu "các hiện tượng văn học" bằng phương pháp xã hội học quan tâm đến các vấn đề về sách, người đọc và hệ thống phát hành đưa ra những phương pháp tác động đến toàn bộ hệ thống văn học, trong đó có người đọc. L.Goldmann (1913-1970), nhà triết học, nhà phê bình văn học Pháp, tiếp thu các tư tưởng của Marx, thừa kế chủ nghĩa cấu trúc, Goldmann đã xác lập một phương pháp tiếp cận mới trong xã hội học văn học, đó là phương pháp cấu trúc phát sinh. Tác phẩm của Goldmann gồm: Thượng Đế ẩn giấu (1956) là tác phẩm chính của Goldmann thể hiện quan niệm tương quan đối ứng giữa tác phẩm và ý thức nhóm xã hội; Vì một xã hội học tiểu thuyết (1964) là sự tiếp tục nghiên cứu của ông về các mối quan hệ giữa tác phẩm văn học và thời đại. P.Bourdieu (1930-2002) nhà xã hội học có ảnh hưởng trực tiếp đến rất nhiều nhà nghiên cứu ở Pháp và ở nhiều nước châu Âu, nhiều khái niệm và phương pháp do ông đưa ra đã tham gia vào việc đổi mới tư duy xã hội học vào nửa sau thế kỷ XX. Tác phẩm Quy tắc của nghệ thuật. Sự hình thành và cấu trúc của trường văn học (1992) của ông nghiên cứu về “trường văn học”, thể nghiệm một hướng nghiên cứu mới về tác phẩm nghệ thuật và về người nghệ sĩ như những sản phẩm xã hội trong một hoàn cảnh lịch sử xã hội cụ thể vừa có những đặc tính nội tại riêng, vừa có liên hệ mật thiết với các tác phẩm và nghệ sĩ khác, cũng như các lĩnh vực xã hội khác. Ảnh hưởng của Bourdieu bao trùm rộng rãi trên nhiều lĩnh vực như văn hóa, văn học, ngôn ngữ, giáo dục…

Đến nay ở Pháp cách tiếp cận xã hội học văn học vẫn không ngừng được ứng dụng trong thực tế phê bình và nghiên cứu văn học. Theo tác giả R. Sayre trong cuốn Xã hội học văn học (2011) thì xã hội học văn học Pháp thế kỷ XXI vẫn không ngừng phát triển: một loạt các tác phẩm của nhà xã hội học văn học có tên tuổi được tái bản, các công trình xuất bản mới vẫn tiếp thu các quan điểm của các nhà xã hội học văn học tiêu biểu của thế kỷ XX.

Trở lại thực tiễn nghiên cứu, phê bình văn học Việt Nam, GS.TS. Lộc Phương Thủy cho rằng, ở Việt Nam, hầu như không thể tìm thấy mục từ “xã hội học văn học” trong các sách liên quan đến xã hội học. Nhìn sang lĩnh vực văn học, ở Việt Nam, trong một số từ điển hoặc sách thuộc dạng từ điển văn học (kể cả sách dịch) chúng ta đều không bắt gặp xã hội học văn học với tư cách là một mục từ riêng biệt. Tuy nhiên, từ khoảng hơn chục năm nay, đã có những nghiên cứu bước đầu tiếp cận vấn đề này. Đặc biệt, trong thời gian vài năm gần đây đã xuất hiện những nghiên cứu văn học Việt Nam dựa trên thành tựu của các nhà xã hội học văn học Pháp, đặc biệt là từ lý thuyết “trường” của Bourdieu.

GS.TS. Lộc Phương Thủy nhấn mạnh: theo chúng tôi, khả năng áp dụng các thành tựu của cách tiếp cận xã hội học văn học là có thể (nhất là với những kinh nghiệm nghiên cứu áp dụng lý thuyết của R.Escarpit và P.Bourdieu): lý thuyết này sẽ mở thêm những khả năng tiếp cận mới, những đường hướng mới, những đề tài nghiên cứu mới, những thao tác, những công cụ nghiên cứu mới, những cách tiếp cận mới trên cơ sở đối tượng những đề tài nghiên cứu cũ, đặc biệt đối với nhiều vấn đề vẫn nằm trong diện “tồn kho”…

P.V

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác