Trần Đình Hượu - Tuyển tập

Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân Trần Đình Hượu (1926-1995) là nhà nghiên cứu và giảng dạy lịch sử tư tưởng - văn hoá - văn học nghệ thuật Việt Nam và phương Đông nổi tiếng, có uy vọng và ảnh hưởng sâu sắc trong giới học thuật cũng như với nhiều thế hệ sinh viên ngành văn và bộ môn khoa học xã hội khác.

Đến nay, các công trình nghiên cứu chuyên sâu của ông cơ bản đã được Trần Ngọc Vương tuyển chọn, giới thiệu và xuất bản, giúp bạn đọc có được cái nhìn tổng thể, toàn diện và hệ thống về chân dung nhà khoa học Trần Đình Hượu.

Trần Đình Hượu - Tuyển tập  - ảnh 1
Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân Trần Đình Hượu (1926-1995)
Bộ sách Trần Đình Hượu - Tuyển tập gồm hai tập và chia thành hai phần tương đối rõ nét. Tập I bao quát các nội dung "Đến hiện đại từ truyền thống", "Các bài giảng về tư tưởng phương Đông", "Một số bài viết và bài giảng khác". Các mục bài này đặt trọng tâm vào việc khảo sát, giới thiệu hệ thống tư tưởng Cổ - Trung đại Trung Quốc từng ảnh hưởng, chi phối, tác động mạnh mẽ tới đời sống xã hội - văn hoá - văn học nghệ thuật ở Việt Nam cũng như nhiều nước Đông Á cùng nằm trong quỹ đạo vùng văn hóa Hán - Trung Hoa. Không dừng lại ở việc chỉ ra đặc điểm các chi phái tư tưởng Nho, Phật, Đạo từ góc độ lịch sử tư tưởng và đạo đức học, Trần Đình Hượu còn đi sâu phân tích các khả năng, xu thế chuyển dịch - chuyển hóa của chúng trong xã hội hiện đại. Ông ý thức rõ bản chất mối quan hệ giữa đặc điểm và giá trị, xác định rõ thêm nhiều đặc điểm trong hệ thống tư tưởng phương Đông ngỡ là giá trị (xét trên phương diện đạo lý) nhưng lại là lạc hậu, thậm chí phản tiến hóa (xét trên phương diện tiến bộ xã hội). Ông xác định truyền thống văn hóa Đông Á và Nho giáo "còn có những mặt mạnh trước đây không nhìn ra" và lấy khả năng thúc đẩy tiến bộ xã hội làm thước đo giá trị. Trên cơ sở đó ông nhận diện: "Nho giáo có ảnh hưởng lớn đến con người Việt Nam. Ảnh hưởng đó đã trở thành truyền thống văn hóa, ngày nay về căn bản vẫn còn khá mạnh. Ảnh hưởng đó có mặt tích cực, có mặt tiêu cực. Tích cực hay tiêu cực là nhìn vào việc tạo thuận lợi hay gây khó khăn cho nhận thức, thích ứng, lựa chọn, sáng tạo trong sự hòa nhập với thời đại" (tr.147); có khi ông nhấn mạnh cái phương diện hạn chế của truyền thống: "Hiểu đặc sắc văn hóa dân tộc còn là giải phóng cho sức sáng tạo, nói đúng hơn là tìm phương hướng vun xới cho sức sáng tạo. Trong nền văn hóa cũ, sức sáng tạo của ta thường không khỏi có khuynh hướng tiểu kỹ, ứng dụng, thiếu những sáng tạo lớn. Đó là con đẻ của tinh thần thiết thực. Trong tương lai, đó là một nhược điểm. Đổi thay được nhược điểm đó chắc chắn không phải dễ dàng" (tr.193)... Các bài viết của ông thường giàu tính sáng tạo, khám phá, khơi gợi cái mới, in đậm tinh thần phản biện, đối thoại ngay từ cách đặt tên bài gắn với các định ngữ "về vấn đề", "vài vấn đề", "cách đặt vấn đề", "ý kiến", "cách nhìn", "đi tìm", v.v...

Ngoài các công trình nghiên cứu chuyên sâu đã được xuất bản, ngay các bài giảng của GS. Trần Đình Hượu cũng được môn đệ ghi chép cẩn thận, truyền thụ rộng rãi và mặc nhiên được coi như những trước thuật của bậc “phu tử”. Tập sách Các bài giảng và tư tưởng phương Đông (Rút từ bài ghi của sinh viên và từ băng ghi âm) (Tập bài giảng của Trần Đình Hượu; Lại Nguyên Ân biên soạn với sự cộng tác của Nguyễn Hoà - Trần Ngọc Vương. NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2001; 312 trang) đã được đưa vào Tập I này là minh chứng cho thực tế nói trên. Mặc dù mang tựa đề Các bài giảng về tư tưởng phương Đông song GS. Trần Đình Hượu đặt trọng tâm vào việc khảo sát, giới thiệu hệ thống tư tưởng Cổ - Trung đại Trung Quốc từng ảnh hưởng, chi phối, tác động mạnh mẽ tới đời sống văn hoá - văn học nghệ thuật ở Việt Nam cũng như nhiều nước Đông Á cùng nằm trong quỹ đạo vùng văn hóa Hán - Trung Hoa… Tập sách Các bài giảng về tư tưởng phương Đông có hai phần chính, nay được xếp thành hai mục bài độc lập. Bài Tư tưởng Nho gia và Lão - Trang là phần giới thiệu khái quát cội nguồn và tiến trình phát triển của hệ thống tư tưởng Nho - Lão trong suốt trường kỳ lịch sử. Nội dung chính gồm Chương 1- Con đường hình thành chế độ phong kiến và tình hình chung của sự phát triển tư tưởng Trung Quốc từ Xuân Thu đến Hán Vũ Đế; Chương 2- Người hiền giả mở đầu tư học, và Chương 3- Bách gia tranh minh (Mặc Địch và Dương Chu chống Nho gia - Đạo gia phát triển và chi phối các học phái khác - Mạnh Tử phát triển tư tưởng Nho gia theo hướng duy tâm chủ quan - Phủ định trí tuệ và chủ nghĩa duy tâm của Trang Chu) (tr.289-404)... Mục bài Nho giáo và Nho giáo ở Việt Nam là phần giới thiệu tổng quát các nội dung cơ bản trong học thuyết Nho giáo, góp phần lý giải thực trạng cơ sở kinh tế - xã hội của Nho giáo và xác định tầm mức ảnh hưởng của Nho giáo trong xã hội Việt Nam hiện đại (tr.405-520)… Là tập sách ghi chép các bài giảng, hiển nhiên nội dung các chương mục không thể phản ánh được đầy đủ các ý kiến phong phú của Thầy, song cách thức biên soạn trung thực, nghiêm túc đã góp phần nâng cao tính khoa học và cấu trúc chặt chẽ cho cả chuyên đề (Đơn cử ở các mục Đạo trung thư, Vô dụng là đại dụng không ghi được đầy đủ thì người biên soạn ký chú rõ “chỗ này ghi thiếu”, chứ không dám bịa tạc, tuỳ tiện bổ sung cho sách được đầy đặn). Nhân đây tôi đặc biệt nhấn mạnh thêm mấy thu hoạch sau khi đọc tập bài giảng. Điểm nổi bật là tập sách thể hiện tính hệ thống, thâu thái được nhiều kiến giải sâu sắc, có ý nghĩa là những luận điểm hạt nhân, cốt lõi nhất. Với tư cách là người nghiên cứu chuyên sâu về tư tưởng Lão - Trang ngay từ khi mới thâm nhập vào việc nghiên cứu các tư tưởng phưưong Đông, GS. Trần Đình Hượu đã trở đi trở lại bàn về phạm trù  ĐẠO trong những tương quan khác nhau: “Phái Đạo đức kinh cho Đạo là vô hình, vô thanh, vô danh, cực lớn, cực nhỏ, lưu hành khắp nơi, tồn tại vĩnh viễn. So với thuyết tinh khí, sự phân biệt về Đạo có khác, xa hơn phái Tống - Doãn. Bằng con đường tư biện, đi sâu vào các vấn đề bản chất, quá trình hình thành và vận động trong không gian và thời gian, quy luật vận động của Đạo. Trong học thuyết của họ, bản thể luận là thành phần trung tâm” (tr.361); “Phái Tống – Doãn không trả lời ai sinh ra đạo? Phái Đạo đức kinh trả lời: Đạo không biết là con của ai nhưng nó sinh ra trước đế, có trước trời đất, độc lập mà không biến đổi. Nó là mẹ của thiên hạ, là tổ của vạn vật. Trời đất là trường cửu nhưng không vĩnh cửu, chỉ Đạo mới vĩnh viễn. Đạo là bất tử. Quan niệm vĩnh viễn gọi là thường... Vạn vật do Đạo sinh ra... Đạo cũng có nghĩa là Đức (hai cái này cùng ra đời nhưng khác tên nhau)... Đức là một trạng thái của Đạo chứ không phải là cái gì khác Đạo. Coi nó là vô khi nói nó là khởi thuỷ của thiên địa. Coi nó là hữu khi nói nó sinh ra vạn vật. Đạo là sự thống nhất giữa thường vôthường hữu. Khi nói thường vô là nói cái vĩnh viễn, khi nói thường hữu là nói tác dụng to lớn của nó. Thường vô trỏ cái cùng cực, huyền diệu của Đạo, thường hữu trỏ cái biến tố, cái tác dụng to lớn của Đạo” (tr. 361-362); “Phái Đạo đức kinh coi Đạo như bản thể đẻ ra vạn vật, là thuỷ chung của vạn vật. Bản thân Đạo là hư vô nhưng có tồn tại. Nhìn cả về tồn tại và tác dụng thì Đạo là thống nhất thường vô và thường hữu... Trang Tử kế thừa quan niệm Đạo của phái Đạo đức kinh, chia ra vật - đạo,... nhưng do tư duy tư biện, ông đòi hỏi qui định lại thuộc tính” (tr.392); đồng thời với việc khẳng định những đóng góp về mặt biện chứng pháp “chỉ ra được sự tương sinh tương thành, thấy được sự chuyển hoá của hai mặt đối lập, thấy được quy luật biện chứng của sự phát triển” thì GS. Trần Đình Hượu cũng chỉ rõ phương diện hạn chế, phản tiến hoá của phái Đạo đức kinh bởi nguyên cớ biện chứng dẫn tới tuần hoàn luận: “Vận động vì thế có tính chất siêu hình, không phải là nguyên nhân tự thân, qui nguyên nhân ra ngoài... Bằng tư duy tư biện, không có cơ sở khoa học, phái Đạo đức kinh tìm ra biện chứng pháp, đi gần tới quan niệm tự sinh nhưng lại đi vào tuần hoàn luận... Phái Đạo đức kinh chủ trương bỏ thành, bỏ trí, cho rằng có trí tuệ là đại nguỵ... Họ phát triển Đạo của phái Tống - Doãn theo hướng duy tâm... Về chính trị và nhân sinh, phái Đạo đức kinh đưa ra lý luận phản động” (tr.364-368)... Mặt khác, ông rất có ý thức trong việc xác định những tiền đề lýluận và thực tiễn của việc nghiên cứu Nho giáo trong mối liên hệ chặt chẽ với các vấn đề vua chuyên chế ở phương Đông và làng xã, bộ máy quan lại và đẳng cấp sĩ phu, đô thị và khởi nghĩa nông dân... Có thể khẳng định rằng Trần Đình Hượu là người đã góp công phân định, mã hoá một cách rõ ràng ý nghĩa cơ sở kinh tế - xã hội của Nho giáo, lược qui được tính chất phức hợp, tích hợp, giao thoa, chuyển hoá, đan xen chồng chéo của cả hệ thống lí thuyết tư tưởng dưới thời phong kiến thành những phạm trù, thuật ngữ, cách thức biểu đạt các vấn đề học thuật một cách lớp lang, hệ thống (tr.406-503)... Bên cạnh nguồn kiến văn rộng lớn và những kiến giải sâu sắc, tập bài giảng của GS. Trần Đình Hượu còn hấp dẫn bởi ông thường xuyên quan tâm tới tính vấn đề, tính thời sự, hiện đại của đề tài. Ở đây bạn đọc có thể cảm nhận được cả những suy tư, trăn trở của một bậc thầy tư tưởng về khả năng phát triển của đất nước trong mối liên hệ với quá khứ, trong ý thức cảnh tỉnh những di hoạ của Nho giáo và trong tầm nhìn đầy trách nhiệm qua mục bài Ảnh hưởng của Nho giáo trong xã hội Việt Nam hiện đại (tr.504-520). Việc nghiên cứu các di sản tinh thần quá khứ còn có ý nghĩa và giá trị chính là để góp phần trả lời cho những câu hỏi cấp thiết như thế.

Tiếp đến tập II của bộ sách gồm các bài viết được tập hợp trong đề mục Nho giáo và văn học Việt Nam trung cận đại và giáo trình Văn học Việt Nam giai đoạn giao thời 1900-1945. Cả hai phần này đều đã được in sách. Lấy Nho giáo làm hệ qui chiếu, Trần Đình Hượu đã khảo sát từ các tác gia cụ thể, điển hình (Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Đình Chiểu, Nguyễn Thông, Nguyễn Khuyến, Đào Tấn, Nguyễn Hiển Dĩnh, Phan Bội Châu, Tản Đà...) đến các chủ điểm có tính khái quát cao như vấn đề phân kỳ văn học sử, ảnh hưởng của Nho giáo tới văn học, xác định đặc điểm "thực tại, cái thực và vấn đề chủ nghĩa hiện thực trong văn học Việt Nam trung cận đại"... Có thể nói Trần Đình Hượu đã xác lập được một trường phái nghiên cứu, mở rộng và đặt lại nhiều vấn đề văn hóa - văn học. Định hướng nghiên cứu của ông hiện nay vẫn còn sức lan tỏa và ảnh hưởng sâu rộng.

Cũng cần nói thêm, gắn với bộ sách của Trần Đình Hượu còn có bài giới thiệu Trần Đình Hượu - nửa thế kỷ tìm biết với những niềm khắc khoải trí thức (PGS. TS. Trần Ngọc Vương) và bài bạt Một số quan điểm nghiên cứu văn học của Trần Đình Hượu (PGS.TS. Trần Nho Thìn). Bài viết trên thiên về khai thác những điều sở đắc, những "phương pháp suy nghĩ" làm nên phong cách khoa học Trần Đình Hượu; bài viết sau hướng đến phân tích, liên hệ, mở rộng biên giới các vấn đề trong tình hình tư liệu đã có nhiều thay đổi. Tất cả cho thấy tầm quan trọng và ý nghĩa hiện đại của các vấn đề mà nhà nghiên cứu Trần Đình Hượu đã nêu.

La Sơn

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác