Có hay không một thế hệ "Không biết đâu mà lần"?


Có hay không một thế hệ

Không biết đâu mà lần mang đậm dấu ấn tự truyện hơn là một truyện hư cấu. Chàng sinh viên, từ đồng chiêm trũng xứ Bắc, học một đại học hiu hắt miền Trung, vừa tốt nghiệp liền “nhảy dù” vào phương Nam, ôm cái mộng không ra mộng, lăn vào trường đời như mộng - mộng là sự cộng gộp hoài nghi chất chứa, hy vọng phập phồng xem lẫn thất vọng chực chờ.

Một thầy giáo trẻ từ căn phòng trọ sinh viên lúp xúp kỷ niệm dợm bước vào gian nhà giáo dục tưởng chừng bát ngát hoa nắng mưa mây mở cửa nhìn thấy trời, hóa ra cũng như bao chỗ ăn ở bình thường khác: cũng cửa đóng then cài đề phòng trộm cắp, cũng phải cởi giầy tuột vớ mới yên tâm bước vào phòng khách loang loáng, cũng loay hoay lần mò bếp núc, giường chiếu ngủ nghê, thậm chí bỡ ngỡ sợ sệt lẫn thích thú khi thò tay vặn cái vòi hoa sen hiện đại trong nhà vệ sinh nửa quê nửa phố… Tự truyện này nâng nhân vật của mình lên thành đại diện, thành thế hệ và thành tâm thế thời đại. Người đi trước ôn lại mình. Kẻ đến sau tìm thấy mình. Biên giới cũ mới loằn ngoằn, đứt đoạn. Không theo bất cứ chu kỳ nào. Không biết đâu mà lần.

Nhân vật Anh đúng đó, lại sai đó. Vừa khấp khởi cười thầm đó rồi ngửa mặt thở dài ngay. Chan chát hiện tại trước mặt kia mà tỉ tê nấp vào ký ức kìa. Bập bênh đa chiều. Văn Thành Lê không giỏi việc gói gọn ngòi bút mình trong khuôn khổ tâm điểm đối xứng. Hiện đại hơn, áy náy hơn, cô đơn hơn. Anh nảy mầm trong tác giả và chính Anh bao bọc lấy tác giả. Từ môi trường giáo dục đầy hoa thơm cỏ dại cho đến khu tập thể ong ve rồi nhà trọ lên cơn rồi đi đâu đó chẳng định danh được. Từ kỷ niệm thơm thảo gia đình và giảng đường chảy qua bao mánh to khóe nhỏ dại dài khôn vặt, ghé gẩm chỗ này nơi kia, khi thì bến tình gia đình, thày trò, bạn bè, đồng nghiệp trong sáng, chân thành, lúc tạt vào bờ bãi đầy ganh đua, bon chen, ích kỷ. Từ lý tưởng cao đẹp của một bậc trồng người thăng qua nỗ lực mãnh liệt và đôi khi cứng nhắc, giáng xuống sự đưa đẩy vỗ dĩ, rồi buông xuôi, kỳ thị phẩm chất tử tế của người khác và kỳ thị cả chính bản thân mình…

Văn Thành Lê có lúc nuối tiếc, nhưng không bất lực. “Anh chỉ tự tin mỗi trí tuệ của mình… Nhưng, trí tuệ chỉ đáng xách dép hoặc kê mông hoặc trang trí cho quan hệ, tiền tệ, hậu duệ và đồ đệ, toàn những thứ cao sang sáng chói…”. Tâm thế của Anh. Suy nghĩ của lớp trẻ ngày nay. Văn Thành Lê còn nhiều buổi chạm trán hơn. Văn Thành Lê lam lũ đồng hành cùng nhân vật của mình. Không cầu kỳ, không nôm na. Không ve vãn, không cục súc.

Anh tự nguyện nhảy múa theo nhịp điệu chiếc lá đa rơi rớt từ hệ thống đã thành truyền thống chứ không chối từ, hoặc lỳ lợm cam chịu thân phận con sãi ở chùa. Cả hành văn lẫn hành ý. Một sự nông nổi dễ thương. Chẳng hạn như, trong “những buổi chiều thẫn thờ chẳng biết cất rảnh rỗi vào đâu… Anh lại thương lũ học trò… bảnh mắt đã bị nhồi nhét muốn sặc sụa chữ muốn ngộ độc lời… Nguyên nhân sâu xa thoạt kỳ thủy của bệnh thoái hóa cột sống…”. Và mùa hội giảng, “Thầy cô có thâm niên đã từng trườn qua những cuộc cải cách giáo dục trước đây đã là một sự vật vã kỷ lục, thêm những cú thay sách đổi mới chương trình, giảm tải chương trình vỗ mặt đã là một nỗi lực chịu đựng quá lớn, đáng được phong danh hiệu anh hùng lao động rồi còn gì. Thiếu sống dở chết dở, vừa bơi vừa thở khó nhọc, mong đủ tuổi hưu như trẻ con mong mẹ đi chợ về thuở nào”. Và đồng nghiệp- lãnh đạo “Ước mơ cháy bỏng làm kỹ sư bị cháy khét lẹt vì điểm thi lẹt đà lẹt đẹt, đành chui đầu vào sư phạm… kiên nhẫn ngày hai buổi đến trường, vì ngoài nói trạng đấu láo ra chẳng biết làm gì. Sống lâu lên lão làng”. Và, phong trào thi đua “Học trò phờ phạc lao theo. Giáo viên phạc phờ mắt nhắm mắt mở cố cười nham nhở xốc tới…”.

Anh và thế giới nhân vật tưởng như đầy màu sắc (thực ra chỉ có một màu nào đó pha loãng bằng bi hài kịch theo nhiều nồng độ và nhiều cách thức khác nhau) thì không. Họ dấn tới, nhanh hoặc chậm, như một bầy robot đã mặc định chương trình ngày càng cô đơn, chỉ có thể dừng và ngã khi khô dầu cạn nhớt hết pin.

Giá trị bao quát và cuốn hút của truyện dài này chính là sự Không biết đâu mà lần, như tên tác phẩm. Văn Thành Lê để cho cụm ngữ nghĩa này lặp đi lặp lại. Không biết đâu mà lần thể hiện thái độ dấn thân, hy vọng kiểu chưa biết thì chưa sợ. Không biết đâu mà lần bày tỏ rối ren hoài nghi và chờ đợi. Không biết đâu mà lần tự đặt mình vào hoàn cảnh bất phân thắng bại, mờ mờ ảo ảo “đường xa nghĩ nỗi sau này mà kinh”. Từng sắc thái riêng biệt, hoặc cuộn tròn sắc thái pha lẫn. Thầy và trò, trong chính cuốn giáo án dở khuôn phép, dở bộc phá trên tay mình.

Để bù đắp sự thiếu hụt đầy thuyết phục của tuổi trẻ- điểm nhấn, trải nghiệm và đúc kết- Anh hồ hởi, đôi lúc ngây ngô, hiến dâng cho người đọc những chi tiết mang tính kinh nghiệm của người ta chứ không phải của mình. Không biết đâu mà lần thách thức, kêu gọi độc giả tự kiểm nghiệm, tự suy xét, tự định hướng. Đáng lẽ, một Văn Thành Lê nào đó phải viết tác phẩm này sớm hơn nữa. Một trăm bốn mươi mấy trang đủ để gọi là một truyện dài. Vâng, dài không có nghĩa là để phủ nhận những cái ngắn hơn. Đặc biệt, khi cuốn sách đủ sức gọi tên một thế hệ Không biết đâu mà lần.

Trịnh Sơn

(Văn nghệ)

------------

(*) Không biết đâu mà lần: truyện dài của Văn Thành Lê, NXB Trẻ 2014


 

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác