Thơ Thuỵ Điển có một vẻ đẹp riêng

(Toquoc)- Nếu xét mặt thời gian, thì tập “Thơ Thuỵ Điển” đã dựng lại được những bước đi cơ bản của thơ Thụy Điển gần một thế kỉ, kể từ chủ nghĩa hiện đại đầu thế kỷ XX đến xuất hiện chủ nghĩa hậu hiện đại với cảm quan giải kiến tạo. Thơ Thụy Điển, cũng giống như mọi nền thơ trên thế giới, có một vẻ đẹp riêng. Đó là một thế giới với những ánh sáng lạ phương Bắc...

Thơ Thuỵ Điển có một vẻ đẹp riêng - ảnh 1
Nhà văn Ngô Tự Lập
Tuần văn học Thụy Điển tại Việt Nam” nằm trong khuôn khổ Dự án Hỗ trợ văn hóa Việt Nam vì sự phát triển bền vững giai đoạn 2005-2009, do Chính phủ Thụy Điển tài trợ, vừa tổ chức buổi giới thiệu tập Thơ Thụy Điển. Đây là một trong những tập thơ dịch văn học Thụy Điển dày dặn và công phu nhất từ trước đến nay ở Việt Nam. Tham gia dịch thuật có các dịch giả: Châu Diên, Ngô Tự Lập, Hoàng Hưng, Bằng Việt, Phạm Xuân Nguyên, Phan Triều Hải, Nguyễn Văn Dân, Nghiêm Huyền Vũ, Mimmi Diệu Hường Bergstrom... Để giúp độc giả hiểu thêm về tập thơ này, báo điện tử Tổ Quốc đã có cuộc trò chuyện với nhà văn, dịch giả Ngô Tự Lập.

 

* Nhân dịp kỷ niệm 40 năm quan hệ ngoại giao Việt Nam - Thụy Điển, Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây đã tổ chức dịch và xuất bản tập Thơ Thụy Điển. Xét trên bình diện văn hóa và nghệ thuật sử dụng ngôn từ, cá nhân ông có đánh giá gì về tập thơ này?

Dịch giả Ngô Tự Lập: Tôi cho rằng các bài thơ trong tập Thơ Thụy Điển có một phẩm chất tưởng dễ có nhưng lại khá hiếm ở thơ Việt Nam, đó là sự trong sáng tinh thần. Trong sáng tinh thần nghĩa là nói đúng điều mình nghĩ. Điều này đã thu hút sự quan tâm của tôi cùng các độc giả có điều kiện tiếp xúc với thơ Thụy Điển. Đọc thơ Thụy Điển, tôi thấy thơ của họ luôn để lại ấn tượng về sự lành mạnh và chân thật trong suy tư, xúc cảm, khác hẳn với lối thơ có phần lên gân, gượng gạo, cả theo lối bảo thủ lẫn cách tân, nhưng thật ra là đua đòi của một số nhà thơ Việt Nam hiện nay.

* Thưa ông, tập Thơ Thụy Điển được tuyển dịch công phu, hẳn đã giới thiệu được bức tranh toàn cảnh của thơ ca Thuỵ Điển? Đối với các độc giả còn xa lạ với thơ ca Thụy Điển, ông sẽ giới thiệu về thơ Thụy Điển ra sao về diện mạo thơ hiện đại và thơ hậu hiện đại?

Dịch giả Ngô Tự Lập: Nếu xét mặt thời gian, thì tuyển tập này đã dựng lại được những bước đi cơ bản của thơ Thụy Điển gần một thế kỉ, kể từ chủ nghĩa hiện đại đầu thế kỷ XX đến xuất hiện chủ nghĩa hậu hiện đại với cảm quan giải kiến tạo (deconstruction). Tôi không nghĩ mình có đủ thầm quyền để đánh giá về thơ Thụy Điển, song nếu được chia sẻ với độc giả, tôi muốn nói rằng, thơ Thụy Điển, cũng giống như mọi nền thơ trên thế giới, có một vẻ đẹp riêng. Đó là một thế giới với những ánh sáng lạ phương Bắc...

* Được biết tập Thơ Thụy Điển giới thiệu các sáng tác của hơn hai mươi tác giả. Ông có thể cho độc giả báo điện tử Tổ Quốc biết, những điểm chung (tạo thành chất giọng Thụy Điển) và một vài nét riêng (tạo thành phong cách cá nhân) giữa 21 gương mặt thơ trong tập thơ này?

Dịch giả Ngô Tự Lập: Cái đầu tiên tạo thành chất giọng Thụy Điển, dĩ nhiên là ngôn ngữ, trong đó kết tinh lịch sử và văn hóa. Môi trường thiên nhiên và hoàn cảnh xã hội cũng là những tác nhân qui định tâm thế sáng tác, vừa góp phần làm nên chất giọng Thụy Điển ở người sáng tạo. Dĩ nhiên, việc chọn 21 gương mặt thơ trong tập thơ này hay những nhà thơ khác đều sẽ cho ta những cái nhìn thú vị. Với riêng 2 tác giả tôi tham gia dịch, tôi thấy nét riêng của họ thể hiện ở chất triết lý và tính phân mảnh. Những ai nghĩ rằng thơ hay phải dễ thuộc, hoặc phải được người đọc thuộc, sẽ thất vọng.

* Erik Bergpvist cho rằng, việc dịch thơ từ một ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác, rất dễ đánh mất một chút gì đó trong nguyên bản, nhưng cũng có thể có nhiều phẩm chất mới được sáng tạo ra? Thưa ông, trường hợp dịch thơ Thụy Điển sang tiếng Việt thì thế nào?

Dịch giả Ngô Tự Lập: Đó là một nhận xét tinh tế. Những nét đặc sắc của nguyên bản không bao giờ có thể được chuyển dịch đầy đủ sang ngôn ngữ khác. Khi dịch thơ, ngữ âm, ngữ nghĩa, và cả hình thái câu chữ, cũng không thể giữ được nguyên vẹn. Nhưng bản dịch lại có vẻ đẹp khác.

Trong Lời giới thiệu tập sách Thơ Thụy Điển, Erik Bergquist khẳng định viết một bài thơ trước hết là một quá trình dịch, và “đọc cũng là một quá trình dịch nữa”. Quan điểm của Erik Bergquist trùng hợp một cách thú vị với quan điểm của tôi. Trước đó, trong tiểu luận Viết như là dịch thuật, tôi đã viết rằng: về thực chất, sáng tác chính là dịch thuật: tác giả dịch các ý đồ nghệ thuật của mình (bao gồm ý tưởng, nhân vật, ngôn từ, cấu trúc, kỹ thuật...) từ ngôn ngữ cá nhân của mình sang thứ ngôn ngữ của độc giả trừu tượng. Có bao nhiêu sự viết, sự đọc thì có ngần ấy bản dịch.

* Nếu được chủ động chọn dịch, ông chú ý đến cái hay của âm điệu, ý tưởng hay bút pháp của mỗi thi phẩm? Khi dịch thơ, dịch giả cần có một sự trải nghiệm nào?

Dịch giả Ngô Tự Lập: Tất cả phụ thuộc vào từng trường hợp cụ thể. Người dịch chỉ cần tạo ra một cách biểu đạt tương thích ở mức cao nhất so với nguyên bản. Ví dụ, thơ nguyên bản sử dụng thể tự do, thì người dịch nên chọn thể tự do. Nếu người sáng tác chọn cách cấu trúc phân mảnh thì người dịch cũng nên cố gắng truyền đạt đúng tinh thần của cách cấu trúc ấy.

Tất cả những ai từng dịch thuật đều biết rằng dịch thuật đôi khi còn khó khăn hơn nhiều so với sáng tác. Nhiều người học hành rất ít vẫn có thể viết được một bài thơ, một truyện ngắn hay, nhưng không ai có thể trở thành dịch giả nếu thiếu sự chuẩn bị công phu. Muốn trở thành dịch giả, người ta phải mất nhiều năm để nắm vững một ngoại ngữ, phải có một vốn kiến thức văn hoá rộng lớn và sự tinh tế cá nhân, và phải thông thạo tiếng mẹ đẻ. Thêm nữa, dịch giả giỏi phải lường trước được những phản ứng tâm lý của người đọc khi đọc những dòng chữ của mình, để gợi lên ở họ những xúc cảm thẩm mỹ mong muốn, hay ít nhất để tránh cho họ những hiểu lầm.

* Nền văn học Thụy Điển có nhiều tác giả nổi tiếng thế giới như Selma Ottiliana Lovisa Lagerlöf, August Strindberg, Esaias Tegnér, Astrid Lindgren, Verner von Heidenstam, Erik Axel Karlfeldt, Par Lagerkvist... Nhưng đối với người đọc Việt Nam, khu vực văn học này vẫn còn nhiều bí ẩn. Ông có thể cho biết nền văn học Thụy Điển có vị trí ở đâu trong nền văn học châu Âu?

Dịch giả Ngô Tự Lập: Tôi nghĩ các nền văn học đều bình đẳng với nhau. Không có chuyện nền văn học này cao, nền văn học kia thấp. Mỗi nền văn học đều có một vẻ đẹp  không thể thay thế của mình, đều đóng góp vào bức tranh chung của văn hóa nhân loại. Văn học Thụy Điển cũng vậy thôi.

* Xin trân trọng cảm ơn dịch giả Ngô Tự Lập!

Hà Thanh Vân (thực hiện)

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác