Sống bằng dịch thuật văn học thì rất khó


(Toquoc)- “Sống bằng dịch thuật văn học thì rất khó” mà phần lớn xuất phát từ tình yêu văn học. Vậy tình yêu văn học có đủ lớn để thế hệ trẻ trở thành đội ngũ dịch giả kế cận? Trước thềm cuộc hội thảo “Những vấn đề lý luận và thực tiễn của văn học dịch hiện nay”, chúng tôi đã cuộc trao đổi với Chủ tịch Hội đồng Văn học Dịch Nguyễn Văn Dân.


PV: Được biết tới đây Hội đồng Văn học Dịch của Hội Nhà văn Việt Nam sẽ tổ chức hội thảo: “Những vấn đề lý luận và thực tiễn của văn học dịch hiện nay” với nhiều mục đích thiết thực, trong đó có phần: đánh giá tình hình và chất lượng dịch thuật văn học trong thời gian 10 năm trở lại đây. Xin được hỏi ông vì sao lại chọn mốc thời gian là 10 năm trở lại đây?

Dịch giả Nguyễn Văn Dân: Một cuộc hội thảo không thể bàn được nhiều vấn đề và cũng không thể bao quát được một giai đoạn rộng, cho nên việc giới hạn mốc thời gian chỉ mang tính kỹ thuật. Nó sẽ hướng cuộc hội thảo tập trung bàn luận đến những vấn đề thời sự của dịch thuật văn học.

Sống bằng dịch thuật văn học thì rất khó - ảnh 1

PV: Một vấn đề nữa đáng quan tâm của hội thảo là đội ngũ dịch giả trẻ. Theo quan sát của ông thì ông có nhận xét gì về các dịch giả trẻ hiện nay?

Dịch giả Nguyễn Văn Dân: Như tôi đã nhiều lần phát biểu, đội ngũ dịch giả trẻ là một lực lượng có tiềm năng của văn học dịch. Các bạn trẻ hiện nay có điều kiện được tiếp cận với kho kiến thức phong phú của thế giới, tiếp cận gián tiếp hoặc trực tiếp với các nền văn hoá trên thế giới, đồng thời được trang bị những kiến thức và công nghệ mới, có thể đáp ứng được các yêu cầu của khoa học và nghệ thuật. Các bạn trẻ cũng có một tinh thần say mê trong nghiên cứu và sáng tạo, ham thích thể hiện tài năng. Thực tế là có nhiều bạn trẻ đã có những thành tựu đáng ghi nhận trong lĩnh vực dịch thuật văn học, nhiều bạn đã giành được giải thưởng văn học cao của Hội Nhà văn VN và của các hội văn học địa phương. Họ chính là lực lượng kế cận trong hiện tại và tương lai. Mặc dù còn có những hạn chế do thiếu kinh nghiệm và nóng vội, nhưng tôi tin rằng lực lượng trẻ sẽ gánh vác được nhiệm vụ quan trọng của công cuộc phát triển văn học dịch.

PV: Là một người có kinh nghiệm về dịch thuật, ông thấy điều gì khiến các dịch giả trẻ lựa chọn bản dịch là một tác phẩm văn học chứ không phải một bản dịch mang tính thị trường, dễ bán và giá trị kinh tế cao?

Dịch giả Nguyễn Văn Dân: Việc lựa chọn tác phẩm văn học là xuất phát từ tình yêu văn học. Những tác phẩm văn học có giá trị nghệ thuật cao luôn đem lại niềm vui sáng tạo cho người dịch. Tuy nhiên, trong thời đại của kinh tế thị trường, việc quan tâm đến lợi ích kinh tế cũng có lý do chính đáng của nó, chúng ta cũng không nên phủ nhận hoàn toàn xu hướng này. Điều lý tưởng là kết hợp được hài hoà giữa hai lợi ích: lợi ích nghệ thuật và lợi ích kinh tế. Không nên vì lợi ích kinh tế mà hy sinh nghệ thuật.

PV: Số dịch giả trẻ tâm huyết với văn học hiện nay so với thời của ông giống nhau hay khác nhau?

Dịch giả Nguyễn Văn Dân: Về cơ bản, say mê văn học thì thời nào cũng giống nhau. Và ở thời nào thì dịch thuật văn học cũng khó có thể là một nghề có khả năng nuôi sống được người dịch. Cho nên, cái tâm huyết dành cho văn học luôn có những hạn chế nhất định. Người ta có thể sống được bằng nghề thông dịch hay phiên dịch (trước đây ta gọi là nghề thông ngôn), nhưng sống bằng dịch thuật văn học thì rất khó.

PV: Nhiều người nói văn chương là “nghiệp” chứ chưa hẳn là “nghề” theo đúng nghĩa. Vậy dịch văn học có phải là một nghề?

Dịch giả Nguyễn Văn Dân: Nếu hiểu “nghề” theo nghĩa rộng thì dịch thuật văn học chắc chắn là một “nghề”, với nghĩa nó là một loại hình công việc chuyên biệt không thể lẫn với các loại hình công việc khác. Còn nếu hiểu theo nghĩa là một nghề kiếm sống thì rất khó. Rất hiếm người có thể sống được chỉ bằng nghề này, mà thường thì người ta phải có một hoặc vài nghề khác nữa. Tuy nhiên, ngoài niềm vui sáng tạo, dịch thuật văn học là một “nghề” có khả năng đem lại nhiều lợi ích để phục vụ cho các nghề khác. Đó là những lợi ích tinh thần và trí tuệ không thể cân đong đo đếm được. Và tôi có thể đảm bảo rằng những lợi ích đó là rất lớn.

PV: Để đội ngũ dịch giả trẻ đông về số lượng và cao về chất lượng chúng ta nên làm gì?

Dịch giả Nguyễn Văn Dân: Trong thời đại kinh tế thị trường ngày nay, không nên đặt vấn đề động viên tinh thần thuần tuý. Cho dù dịch thuật có đem lại những lợi ích vô hình về tri thức, thì chúng ta cũng không xem nhẹ các biện pháp động viên vật chất. Nhà nước cần có những cơ chế và chế độ đãi ngộ thoả đáng về tinh thần và vật chất, làm sao để người dịch có được vị trí xứng đáng trong hoạt động khoa học và nghệ thuật. Nhưng trước mắt, nếu chưa có được các chế độ động viên có tính vinh danh, thì Nhà nước nên quản lý chặt chẽ việc xuất bản các dịch phẩm để đảm bảo lợi ích vật chất cho người dịch, kể cả người dịch trẻ lẫn người dịch cao niên. Hiện tượng vi phạm bản quyền đối với các dịch phẩm văn học đang diễn ra tràn lan và công khai trong lĩnh vực xuất bản. Rất hiếm khi người dịch biết được số lượng in chính xác đối với tác phẩm dịch của mình; nhiều người cũng không thể biết dịch phẩm của mình được tái bản bao nhiêu lần. Và khi biết sách của mình được tái bản mà không được thông báo và không được trả nhuận bút, người dịch cũng không biết phải làm thế nào để đòi lại sự công bằng. Điều này đã xảy ra với nhiều người, trong đó có cả bản thân tôi, và nó ảnh hưởng không nhỏ đến lòng say mê sáng tạo của người dịch.

* Cảm ơn dịch giả!

Hiền Nguyễn thực hiện

 

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác