Nam Cao, tâm hồn của nông thôn Việt Nam

(Toquoc)- "Một trong những gương mặt nổi bật nhất trong văn xuôi hiện đại, cây bút tiêu biểu nhất, xuất sắc nhất của trào lưu văn học hiện thực trong giai đoạn phát triển cuối cùng (1930-1945)” (Hà Bình Trị).

Nam Cao, tâm hồn của nông thôn Việt Nam - ảnh 1

       Lão Hạc (tranh Lê Tâm)

Dưới ngòi bút của nhà văn, Ch
nghĩa hin thc được nâng lên mt tm cao mi. Vi “bn lĩnh kiu Xêkhp”, t nhng vn vt ca đời thường ông đã động đến nhng vn đề có tính cht nhân bn, đặt ra nhng vn đề sâu sc v thân phn con người, vn đề ci to xã hi và tương lai ca dân tc. Ông đã “biết cách dùng nhng câu chuyn chng có gì để nói đến nhng cái sâu sc”.

Mười lăm năm cm bút, 75 tác phm (1 tiu thuyết, 1 truyn dài, 1 kch bn, 1 nht ký, còn li là 71 truyn ngn) nhưng cho đến nay đã có trên 200 bài và sách viết v Nam Cao” (Nam Cao- về tác gia và tác phm), thật đúng với nhn định: “giá tr ca văn chương đâu ch căn c vào s lượng tác phm !” (Phùng Ngc Kiếm).

Sinh ra và ln lên nơi đồng quê chiêm trũng Lý Nhân- Hà Nam, Nam Cao yêu tha thiết cái làng quê nghèo mà giàu tình người này. Bên cnh mng đề tài v người trí thc tiu tư sn, ông dành nhiu tâm huyết để viết v cuc sng ca người dân quê mình. Có th nói, dưới ngòi bút của ông, làng quê ông đã trở thành đin hình cho làng quê Vit Nam trước cách mng.

Nam Cao đã dng lên bc tranh chân thc v nông thôn Vit Nam qua các tác phẩm của mình. Mt nông thôn nghèo túng, bn cùng đến thê thm. Nam Cao tnh táo đặt người nông dân vào nhng “hoàn cnh đin hình” làm ni bt “tính cách đin hình” và có cách nhìn riêng về người nông dân. Ngòi bút Nam Cao tp trung miêu t đầy đau đớn, day dt và ám nh s tha hoá v nhân cách ca người nông dân trước Cách mng tháng tám dưới áp lc ca hoàn cnh, đặc bit là trước cái đói và miếng ăn.

Cái đói và miếng ăn có sc mnh biến người dân vn hin lành tt bng tr lên nh nhen. Nhng người đói kh quay ra làm kh ln nhau vì miếng cơm manh áo: cp v chng nông dân trong Làm t, Con mèo; người v ông giáo trong Lão Hc… Cùng vi cái nhìn mang chiu sâu tâm lý con người, Nam Cao đã đưa ra triết lý “kh quá người ta chng còn nghĩ đến ai được na”. Con người b lăng nhc, đánh mt nhân phm trước hoàn cnh khc lit: Mt ba no, Tr con không được ăn tht chó, Tư cách mõ, Chí Phèo

Hơi thấy nhà nào lách cách mâm bát là hn đến ngay. Hn trơ tráo ngi ăn, ăn xong còn bao nhiêu mang v cho v cho con, có khi còn xin thêm” (Tư cách Mõ).

Với cái nhìn đầy thương cm vào con người, đan xen trong nhng dòng trn thut Nam Cao thường ký gi vào đó mt th triết lý đời sng. Tng câu, tng ch thm đẫm hơi th cuc sng bi nó được ny sinh t đời sng: “Chao ôi! Nếu người ta không phi ăn thì cuc đời s gin d biết bao”; “Nhng lúc đói, trí người ta tht sáng sut”. (Mt ba no). Nếu như Ngô Tt T hay viết v cái đói và th hin cnh đói khát thê thm ca người dân, mi tác phm là mt tiếng kêu cu thì với Nam Cao lại khác, ông nhn mnh cái nhc hơn cái kh. Chiu sâu tư tưởng ca Nam Cao th hin “miếng ăn là miếng nhc”. Truyn ngn ca ông là tiếng kêu cu nhân tính, nhân phm người nông dân đang b cái đói, miếng ăn làm tiêu mòn đi.

Đỉnh cao ca s tha hoá nhân cách d di, khc lit là hin tượng lưu manh hoá ca người nông dân. Nhân vt Chí Phèo trong truyn ngn cùng tên không tc đất cm rùi, “con qu ca làng Vũ Đạiy b trà đạp c nhân hình ln nhân tính. Con người y khao khát “quyn làm người”- cái điu tt yếu ca s tn ti con người cũng không được. Quá trình bán linh hn cho qu ca Chí không din ra mt chc, mt lúc, cũng không phi là mua đứt bán đon mà là quá trình bán dn, bán r để ly “my đồng ung rượu”. C mi ln đến nhà Bá Kiến là mt ln nhân cách Chí “vơi” dn đi. Chí tr thành công c mù quáng trong tay giai cp thng tr. Không ch dng li vic phơi bày hin thc, Nam Cao còn đi vào truy tìm, lý gii nguyên nhân, ngn ngun ca hin tượng lưu manh đó. Không gian làng Vũ Đại ngt ngt, tích đin, tp trung nhng mâu thun xã hi nóng bng nht, là không gian đin hình ca làng quê Vit Nam trước Cách mng tháng Tám. Bút lc ca Nam Cao th hin ch ly cái vi mô th hin cái vĩ mô, t mt trường hp thy được c xã hội.

Vi cách tiếp cn mi đề tài quen thuc- người nông dân, hin thc nông thôn Vit Nam trong quá trình bn cùng hoá, lưu manh hoá hin lên sc nét qua ngòi bút Nam Cao. Bn lĩnh ca nhà văn th hin ch t nhng chuyn tm thường đã khái quát được c mt bc tranh làng quê Vit Nam, rng ra là c xã hi Vit Nam giai đon 1930 -1945. Hin thc y là đim ta nâng cánh cho tư tưởng sâu sc ca nhà văn: hãy cu ly nhân cách, nhân phm ca người nông dân nói riêng và con người nói chung trước s tác động ca hoàn cnh

Trước Cách mng tháng Tám, nhân vt ca nhà văn ch yếu là người nông dân khn cùng dưới đáy xã hi (Chí Phèo, Lão Hc, Mt ba no, Mt đám cưới...). Cách mng thành công đã mang đến bước trưởng thành mi trong các trang viết và trong chính con người Nam Cao. Vn là tm lòng sáng y, vn là trái tim yêu thương con người tha thiết y, nhưng bi kch đói nghèo, bi kch tình thương đã chuyn sang nim lc quan v cuc sng mi tt đẹp hơn; các trang viết bng sáng lên bi ánh sáng mi - ánh sáng ca cách mng (Đôi mt, Nht kí rng...). Cho ti bây gi, nhng Chí Phèo, Th N, Bá Kiến, nhng Hoàng, nhng Độ... vn được nhc ti như nhng con người đang sng, đang th cùng thi đại ca chúng ta.

Có mt điu dường như không gii thích được là mi khi đọc Nam Cao, đều cm thy b hp dn bi mt hơi m nào đó. Cái hơi m ta ra t mt ngun sáng ln khut sau tng câu ch. Nó lôi cun h đi tìm th ánh sáng huyn diu đó để tha mãn lòng khát sáng ca chính mình. Và h đã tìm thy ở Nam Cao. Đó là nhng gì ông đã “đào sâu”, đã “tìm tòi”. Đó thc s là “nhng ngun chưa ai khơi” và là “nhng gì chưa có”. Nhng dòng văn y giàu “sc cha và sc m ” (Phong Lê), “càng th thách càng ngi sáng” (Trn Đăng Suyn). Thi gian dường như bt lc trong vic c gng làm biến dng đi cái kho báu ca Nam Cao. Nó ging như là mt cht xúc tác cn thiết để viên ngc trong sáng tác ca nhà văn ngày thêm quý giá. V đẹp y là s tng hòa ca mt tm lòng sáng, mt trái tim yêu thương con người tha thiết, ca cá tính sáng to, ca đặc trưng thm m, ca tư tưởng ngh thut, ngh thut k chuyn linh hot và thông minh cùng vi sc đa thanh trong ging điu… cái phn tinh tuý nht của mt nhà văn chân chính.


MINH LOAN

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác