Đất nước, quê hương là mối quan tâm trong sáng tác thi ca của tôi

(Toquoc)- “Tổ Quốc nhìn từ biển” là bài thơ ra đời cách đây mới nửa năm nhưng dư âm của nó vẫn còn lan toả trong hàng triệu người con của Việt Nam hôm nay. Nhân dịp Báo điện tử Tổ Quốc ra chuyên đề về Biển đảo nhân kỷ niệm 67 năm Thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam”; chúng tôi có cuộc trò chuyện khá thú vị với tác giả của bài thơ - nhà thơ Nguyễn Việt Chiến.

PV: Bài thơ “Tổ quốc nhìn từ biển” đến với bạn đọc đến nay đã nửa năm, ông có thể chia sẻ cảm xúc của mình trước sức lan toả của bài thơ trong lòng bạn đọc?

Đất nước, quê hương là mối quan tâm trong sáng tác thi ca của tôi - ảnh 1
Nhà thơ Nguyễn Việt Chiến
Nhà thơ Nguyễn Việt Chiến:
Cách đây nửa năm, vào ngày 29/5/2011 bài thơ Tổ quốc nhìn từ biển của tôi in trên Báo Thanh niên đúng vào dịp xảy ra những vụ gây hấn trên biển Đông. Ngay lập tức bài thơ này được hàng vạn địa chỉ các trang mạng điện tử, các blog trong, ngoài nước đưa lại và được hàng triệu độc giả hưởng ứng. Bài thơ Tổ quốc nhìn từ biển đến nay đã được 5 nhạc sĩ ở Thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội phổ nhạc và có thể nói thành công nhất là ca khúc do nhạc sĩ Quỳnh Hợp ở Đài Phát thanh và truyền hình TP.HCM sáng tác đã được phát nhiều lần trên các kênh sóng phát thanh-truyền hình của cả nước. Tôi cũng không ngờ bài thơ của mình lại có được sức cộng hưởng tri âm với người đọc như vậy. Trong bài thơ này có đoạn thơ sau: “Nếu Tổ quốc hôm nay nhìn từ biển/ Mẹ Âu Cơ hẳn không thể yên lòng/ Sóng lớp lớp đè lên thềm lục địa/ Trong hồn người có ngọn sóng nào không”. Tôi nghĩ rằng, trong tâm hồn mỗi nhà thơ, mỗi nhạc sĩ chúng ta hôm nay, nếu không trào dâng lên ngọn sóng thi ca yêu nước ấy thì làm sao các bài thơ và bản nhạc của chúng ta có được sự cộng hưởng tri âm từ hàng triệu người đọc. Vì thế, tôi tin rằng, nhân dân và thế hệ trẻ hôm nay không quay lưng lại với thi ca yêu nước đâu, mà có lẽ các nhà thơ nên tự hỏi: Chúng ta đã làm gì để nói lên tiếng nói của nỗi đau và khát vọng của chính dân tộc mình trước những hiểm họa đối với đất nước trong những tháng năm này? Từ trước đến nay, các nhà thơ yêu nước thường nói lên tiếng nói của nỗi đau và khát vọng của dân tộc mình và các nhà thơ yêu nước đã thở hơi thở đời sống cần lao của nhân dân mình. Và qua sự hưởng ứng của hàng triệu độc giả đối với bài thơ “Tổ quốc nhìn từ biển”, thêm một lần nữa tôi tin rằng công chúng hôm nay không hề quay lưng lại với thi ca yêu nước.

PV: Một bài thơ viết về Tổ quốc xúc động và thiêng liêng như “Tổ quốc nhìn từ biển”, từ khi đặt bút viết cho đến khi hoàn thành và công bố tác phẩm, gần như được “phổ cập” trên các diễn đàn xã hội, nhà thơ có kỷ niệm nào đáng nhớ với độc giả dành cho mình?

Nhà thơ Nguyễn Việt Chiến: Khi bài thơ “Tổ quốc nhìn từ biển” của tôi được in trên nhiều tờ báo và lan truyền rộng khắp trên các mạng thông tin điện tử, đã có nhiều độc giả nhận xét: Có lẽ đã rất lâu mới có một bài thơ gây được sức cộng hưởng, lan tỏa nhanh chóng và rộng rãi trong cộng đồng những người Việt Nam yêu nước ở cả trong nước và nước ngoài. Nhiều độc giả đề nghị đưa bài thơ này vào sách giáo khoa phổ thông. Điều này nói lên sức ảnh hưởng của thi ca yêu nước đối với đời sống dân tộc, đặc biệt là với giới trẻ hôm nay. Đáng chú ý, sau bài trả lời phỏng vấn của tôi về bài thơ “Tổ quốc nhìn từ biển” trên báo VnExpress, trong rất nhiều comment khá xúc động từ phía những bạn trẻ ở trong và ngoài nước, tôi để ý đến một nhận xét “Chắc nhà thơ Nguyễn Việt Chiến đã viết bài thơ này bằng máu và nước mắt của mình”. Có thể nói, nhận xét này rất chính xác vì tôi đã viết bài thơ này bằng chính những trải nghiệm khi đi qua chiến tranh cách đây gần 40 năm và bằng chính những nỗi đau của mình trong đời sống mà tôi phải trải qua. Và ở thời điểm viết bài thơ này, tôi đã vượt lên nỗi đau đời thường của chính mình để nghĩ về Tổ quốc, để xúc động theo cách một nhà thơ đang cảm nhận tự do trong mỗi ngày đang sống và nhìn nhận những nguy cơ, những hiểm họa đang đến gần trên vùng biển đảo của Tổ quốc thân yêu. Và chính từ cảm xúc lớn lao và đau đớn ấy, tôi đã viết bài thơ “Tổ quốc nhìn từ biển” như viết từ chính bằng máu và nước mắt của mình. Nhà thơ chỉ có thể gắn bó với đời sống tinh thần của dân tộc mình khi những bài thơ của họ nhận được sự cộng hưởng, sự tri âm từ những con người yêu nước chân chính vào những thời điểm đất nước gian lao.

PV: Trong “Tổ quốc nhìn từ biển” thì ngay tên bài thơ là khẳng định, vậy tại sao nhà thơ lại đưa ra những giả định về điểm nhìn, ví dụ như: “Nếu Tổ quốc đang bão giông từ biển…/ Nếu Tổ quốc hôm nay nhìn từ biển…/ Nếu Tổ quốc nhìn từ bao quần đảo…/ Nếu Tổ quốc nhìn từ bao thương tích…/ Nếu Tổ quốc nhìn từ bao hiểm hoạ…”?

Nhà thơ Nguyễn Việt Chiến: Bài thơ “Tổ quốc nhìn từ biển” tôi viết từ tháng 4/2009 trong một đợt đi sáng tác cùng anh em Tạp chí Văn nghệ Quân đội với bộ đội hải quân ở Hạ Long, Quảng Ninh. Nghĩa là bài thơ này được viết hơn 2 năm trước khi xảy ra sự cố gây hấn trên biển Đông vào tháng 5-2011. Do vậy, điểm nhìn của nhà thơ ở thời điểm ấy phải đặt ra những giả thiết, giả định… khi đề cập tới những vấn đề rất nhậy cảm về tình hình biển đảo của chúng ta lúc bấy giờ. Khổ thơ đầu tiên khi tôi đặt bút viết bài thơ này là: “Nếu Tổ quốc bị xâm lăng từ biển/ Có một phần máu thịt ở Hoàng Sa/ Ngàn năm trước con theo cha xuống biển/ Mẹ lên rừng thương nhớ mãi Trường Sa”. Sau khi cân nhắc, đắn đo nhiều lần, tôi gạch bỏ 3 chữ “bị xâm lăng” ở câu thơ đầu tiên vì nghe có vẻ hơi nặng nề, để thay bằng 3 chữ “đang bão giông”, nên bài thơ khi công bố đã mở đầu bằng đoạn “ Nếu Tổ quốc đang bão giông từ biển/ Có một phần máu thịt ở Hoàng Sa/ Ngàn năm trước con theo cha xuống biển/ Mẹ lên rừng thương nhớ mãi Trường Sa”. Tương tự như vậy, ở đoạn thơ sau, nguyên văn câu thơ tôi viết ban đầu là “Nếu Tổ quốc hôm nay nhìn từ biển/ Mẹ Âu Cơ hẳn không thể yên lòng/ Sóng xâm lấn đè lên thêm lục địa/ Trong hồn người có ngọn sóng nào không”. Sau khi đọc lại và cân nhắc kỹ, tôi quyết định bỏ 2 chữ “xâm lấn” để thay bằng 2 chữ “lớp lớp”, nên khi chính thức công bố, đoạn thơ này có nội dung “Sóng lớp lớp đè lên thềm lục địa/ Trong hồn người có ngọn sóng nào không”. Nói như thế để thấy rằng, trong bài thơ này, tôi đã phải cân nhắc, tính toán, sửa đi sửa lại từng câu, từng chữ một trước khi in trên báo. Thậm chí, ngay cả khi bài thơ chuẩn bị lên khuôn, tôi còn tới tòa soạn, đề nghị sửa gấp ngay một vài chữ “nhậy cảm” trong một số đoạn thơ. Khi ấy, một nhà văn biên tập viên nói với tôi: “Những tình tiết này không ai biết được, nhưng sau này, những người có trách nhiệm với đất nước sẽ phải cảm ơn anh vì sự tận tụy với thi ca và chỉ có những người có tấm lòng yêu nước chân chính như anh mới có sự cẩn trọng với từng câu chữ và làm được như vậy!”. Lúc ấy, tôi coi nhận xét của biên tập viên này là một phần thưởng đối với tôi. Đến khi được thấy hàng triệu độc giả hưởng ứng cổ vũ cho bài thơ “Tổ quốc nhìn từ biển”, tôi biết rằng mình đã rất đúng trong việc xử lý từng câu chữ trong bài thơ này. Thật ra, việc đưa ra các giả thiết, giả định về “điểm nhìn” để giải quyết “một vấn đề nhạy cảm trong thời điểm nhạy cảm” không chỉ là công việc thao tác ngôn ngữ bình thường mà đấy là cả một nghệ thuật của người cầm bút.

PV: Tôi thắc mắc câu thơ “Nếu Tổ quốc nhìn từ bao thương tích/ Những đau thương trận mạc đã qua rồi”, tại sao lại là “Những đau thương trận mạc đã qua rồi” mà không phải “Những đau thương trận mạc vẫn còn đó”, bởi vì những câu thơ sau thì rõ ràng là những đau thương chưa hề mất đi?

Nhà thơ Nguyễn Việt Chiến: “Những đau thương trận mạc đã qua rồi” là điểm nhìn về mặt thời gian khi chiến tranh đã đi qua hơn ba mươi năm rồi và những nỗi đau trận mạc cũng đã lùi xa rồi. Nhưng dường như những vết thương chiến tranh vẫn còn như rớm máu trong ký ức sống của không ít người và vết thương trong tâm hồn họ vẫn còn thao thức, vẫn chưa chịu ngủ yên với “Bao dáng núi còn mang hình góa phụ” và với những “Vọng phu buồn vẫn dỗ trẻ ru nôi”. Mới đây, trao đổi với tôi nhân một cuộc phỏng vấn trên truyền hình về bài thơ “Tổ quốc nhìn từ biển”, một độc giả từng đi qua chiến tranh đã rất tâm đắc với đoạn thơ “Nếu Tổ quốc nhìn từ bao thương tích/ Những đau thương trận mạc đã qua rồi/ Bao dáng núi còn mang hình góa phụ/ Vọng phu buồn vẫn dỗ trẻ ru nôi” và ông ta nhận xét đây là đoạn thơ hay nhất của bài thơ này. Tôi cũng rất đồng cảm và chia sẻ với độc giả thơ này cũng như với nhiều độc giả khác, mỗi người lại thích những đoạn thơ khác nhau của bài “Tổ quốc nhìn từ biển”. Thật ra, đối với bất kỳ đoạn thơ nào trong bài thơ này, tôi cũng viết đầy cảm hứng với mạch thơ tráng ca, hào sảng và đều có những suy tư khá sâu dưới từng mạch chữ, từng nhịp điệu thơ. Và, điều còn lại là tùy theo sự suy nghĩ và cảm xúc của mỗi người đọc, họ có thể thích thú các đoạn thơ khác nhau cũng là điều không có gì lạ.

PV: Sau “Thời đất nước gian lao”, rồi “Tổ quốc nhìn từ biển”, chắc ông sẽ tiếp tục mạch sáng tác này? Ông có nhận xét gì về văn học đề tài biển đảo của chúng ta hiện nay? Nhà thơ có tin, biển đảo sẽ là nơi khơi gợi cảm hứng bất tận của người cầm bút?

Nhà thơ Nguyễn Việt Chiến: Đất nước, quê hương và con người Việt Nam là mối quan tâm xuyên suốt trong những sáng tác thi ca của tôi từ khi cầm bút cách đây gần 40 năm. Mạch cảm hứng sáng tạo này luôn thường trực trong tôi qua mọi thăng trầm của nghề văn và nghề báo. Văn học về đề tài biển đảo của chúng ta hiện đang có nhiều chuyển động vào giai đoạn cao trào với nhiều sáng tác khá ấn tượng. Tôi tin rằng trong thời gian tới, đề tài về biển đảo sẽ còn khơi gợi những cảm hứng bất tận cho người cầm bút. Vừa qua tôi đã tiếp tục công bố 2 sáng tác mới nhất về đề tài này, đó là bài thơ “Biển là nơi Tổ quốc sinh ra” và bài thơ khá dài “Tổ quốc bên bờ biển cả” với những liên tưởng khá rộng rãi và nhiều chiều kích hơn về đất nước và đời sống dân tộc chúng ta qua mấy ngàn năm trường tồn cùng biển cả và trụ vững nơi “Đầu sóng ngọn gió” ở bán đảo lịch sử này.

PV: Là một người quan tâm đến các vấn đề cách tân thơ, theo ông, nếu như viết về Tổ quốc, về đất nước - một đề tài lớn và thiêng liêng thì có cần đổi mới cách viết không? Vì sao?

Nhà thơ Nguyễn Việt Chiến: Viết về Tổ quốc, về đất nước là đề tài muôn thuở có tính văn hóa - lịch sử luôn gợi lên cho các nhà thơ rất nhiều nguồn cảm hứng. Ở mỗi giai đoạn thời gian khác nhau, mỗi thời đại khác nhau, mỗi một thế hệ nhà văn (hoặc mỗi một người sáng tạo) đều tìm đến sự khái quát và tiếng nói riêng của mình trong những sáng tác về đề tài lớn lao và thiêng liêng này. Chính vì vậy, tôi cho rằng, thi ca phải luôn cách tân, luôn phải đổi mới cách viết ngay cả với dạng đề tài có tính lịch sử- chính trị này thì mới làm nên bản sắc đa dạng, đa diện và sâu sắc của thi ca Việt Nam qua mấy ngàn năm trường tồn cùng non sông này. Ngay trong 2 bài thơ về đề tài lớn là “Thời đất nước gian lao” và “Tổ quốc nhìn từ biển” tôi cũng đã cố gắng đưa ít, nhiều vào trong đó cái nhìn mới có hướng cách tân cho những hình tượng thơ được xây dựng xung quanh trục lịch sử-đất nước-con người. Điều quan trọng là tuy phải đổi mới nhưng thi ca không được phép xa lạ với con người và phải nâng cao giá trị con người ngay cả trong thời điểm bi tráng nhất của lịch sử hoặc thời khắc đau khổ nhất của mỗi một số phận.

* Cảm ơn nhà thơ!

Hiền Nguyễn (thực hiện)

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác