Dành một khoảng trời xanh cho sách văn học…

Mỗi năm Nhà Xuất bản Văn học đứng tên và chịu trách nhiệm bản thảo khoảng trên 500 đầu sách; trong đó phần lớn là sách văn học gồm các mảng sách: các sáng tác của các nhà văn, nhà thơ, các tập lý luận phê bình, các tập khảo cứu, các tập sách dịch từ văn học nước ngoài…

Dành một khoảng trời xanh cho sách văn học… - ảnh 1

- Chào ông, nhân sự kiện 60 năm ngày thành lập NXBVH, Website Hội nhà văn Việt Nam xin có lời chúc mừng, lời tri ân đối với NXBVH- một địa chỉ văn học quan trọng, người bạn lớn của các nhà văn.
Nhân sự kiện này chúng tôi đề nghị ông cho biết một vài thông tin vắn tắt về những đóng góp của NXBVH trong 60 năm qua?


GĐNXBVH: Nhà xuất bản Văn học thành lập từ tháng 3 năm 1948 tại xã Gia Điền, huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ đến nay là tròn 60 năm. Sáu mươi năm qua, NXBVH đã công bố gần 20.000 tên sách, hàng triệu bản sách, hàng tỷ trang in. NXBVN đã công bố hầu hết các tác phẩm có giá trị nhất của các nhà văn Việt Nam, xuất hiện trước năm 1945, các nhà văn Việt Nam trưởng thành từ hai cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ và trong sự nghiệp đổi mới hiện nay. NXBVH đã tổ chức biên soạn, sưu tầm, giới thiệu gần như toàn bộ giá trị tinh tuý nhất của văn học Việt Nam trong lịch sử; đã dịch thuật và đưa đến tay bạn đọc một hệ thống đầy đủ các tinh hoa văn học thế giới; đã vinh dự được xuất bản các văn kiện, nghị quyết của Đảng về phát triển văn học nghệ thuật; đã công bố các tác phẩm mang tính định hướng chính trị, phát triển văn nghệ của các đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước, đã xây dựng được mảng sách lý luận- phê bình văn học phong phú, đặc sắc…

Trong thời kỳ đổi mới, đặc biệt là bước sang thế kỷ 21, đáp ứng tình hình tổng kết và lưu giữ các giá trị quý báu văn học thế kỷ 20, NXB VH đã tiến hành xuất bản hàng loạt các bộ toàn tập, tuyển tập, các bộ sách tác gia, tác phẩm nhiều tập, có giá trị như bộ Văn học Việt Nam thế kỷ 20 - 100 tập, bộ tác phẩm Văn học được giải thưởng HCM - 30 tập, Toàn tập Nguyễn Du, Toàn tập Nguyễn Trãi, Toàn tập Cao Bá Quát, Toàn tập Nguyễn Tuân, Toàn tập Xuân Diệu, ....

- Tình hình xuất bản sách văn học những năm gần đây của NXBVH:
- Mỗi năm NXBVH đứng tên và chịu trách nhiệm bản thảo khoảng trên 500 đầu sách; trong đó phần lớn là sách văn học gồm các mảng sách: các sáng tác của các nhà văn, nhà thơ, các tập lý luận phê bình, các tập khảo cứu, các tập sách dịch từ văn học nước ngoài…
Nhìn chung sách của NXBVH vẫn có một lượng độc giả nhất định nhưng nằm trong bối cảnh chung: sách nếu không ế thì cũng bán chậm.

- Những khó khăn của NXBVH hiện nay là gì?

Khó khăn thì rất nhiều, không có bản thảo hay, không có sách hay, có giá trị. Nếu có thì cũng sẽ bị lẫn trong bể sách làng nhàng, vô bổ như của các NXB khác, lại ít được công tác lý luận phê bình chăm sóc. Vốn lưu động ít ỏi, tiền xuất ra chậm thu về, rồi cơ chế doanh nghiệp khoác lên các NXB hoàn toàn không phù hợp?

Sản phẩm của các NXB là sách, là tinh thần, trí tuệ, tư tưởng, nhận thức sao mà rao bán, tiếp thị như các sản phẩm khác được. Làm Giám đốc NXB hiện nay thật rất khó và đáng ngại. Khó là ở chỗ là vừa mang sản phẩm của mình phục vụ các nhiệm vụ chính trị, vừa phải tự nuôi nhau, tự hạch toán kinh doanh trong khi vốn thì ít, cơ sở vật chất thì nghèo nàn, sách văn học thì lại kén bạn đọc, bán rất chậm thậm chí còn ế nếu cuốn sách ấy kém nghệ thuật, ít giá trị văn chương.

Anh thấy đấy, nhiều người bỏ tiền ra để tự in thơ, truyện ngắn của mình mang biếu, tặng người ta cũng chẳng buồn nhận huống hồ là bán. Đáng ngại là chỉ cần một vi phạm bản quyền, vội in chưa kịp xin phép, Giám đốc có thể bị kiện ra tòa; chỉ cần một cuốn sách mang nội dung tư tưởng không phù hợp, Giám đốc có thể bị kỷ luật, nhẹ cũng phải gửi thông báo toàn ngành, nhắc nhở trong các cuộc họp giao ban; chỉ cần để sót lỗi chính tả thôi cũng bị báo chí lên án là Giám đốc vô trách nhiệm, chạy theo lợi nhuận, làm ẩu, làm liều...

- Liệu có phải do các anh chưa quen, chưa thích ứng với cơ chế hay các anh không đủ sức, đủ tài để làm một doanh nhân theo nghĩa đen của từ này?
- Các giám đốc nhà xuất bản hiện nay trừ một vài nhà xuất bản có lợi thế phần lớn đều đang  phải bươn chải lo bảo toàn được vốn nhà nước giao, lo đủ lương trả cho cán bộ công nhân viên những người bao năm gắn với nghề lao động đặc thù này. Nhiều cán bộ đang làm việc tại các nhà xuất bản biết nếu bây giờ chuyển sang nghề khác dễ kiếm tiền hơn nhưng đã lỡ chân sa vào nghiệp văn chương rồi, bỏ đi không dễ…

Không phải chúng tôi không đủ sức phải đủ tài.Tôi đã từng công tác trong ngành xuất bản đã hơn 30 năm bằng chuyên môn văn học có, bằng cấp chính trị cao cấp có, bằng quản lý nhà nước có; bản thân tôi lăn lộn từ thời bao cấp làm biên tập viên, rồi lên phó ban biên tập, trưởng ban biên tập, từng đi làm chuyên gia xuất bản ở nước ngoài, làm phó giám đốc rồi lên giám đốc. Thời mở cửa của xuất bản, tôi cũng đã từng làm sách tư nhân, tự viết sách rồi tự bỏ tiền ra in ấn, tự phát hành và thu lãi. Giới làm sách tư nhân, kể cả các Giám đốc NXB hiện nay nói đến tên tôi, họ cũng đều phải kính nể vậy mà làm Giám đốc của NXB VH vẫn “lẹt đẹt”. Làm Giám đốc NXB hiện nay khó là ở chỗ NXB là doanh nghiệp Nhà nước quản lý cùng một lúc phải thực hiện rất nhiều thứ luật như Luật Lao động, luật Doanh nghiệp, luật Xuất bản đấy là chưa kể về luật Đạo đức, trách nhiệm trước sản phẩm tinh thần là sách đối với bạn đọc. Một Giám đốc NXB muốn sa thải một cán bộ không đủ năng lực làm việc, thậm chí còn phá quấy đâu phải dễ, mình chưa sa thải họ thì họ đã kiện, đã kêu, dư luận ai biết đấy là đâu. Hoặc, trong kinh doanh, tiền triết khấu phát hành, chỗ % thừa ra cho khách, nếu là tư nhân, họ rút tiền trong túi ra trả là xong còn đối với NXB, còn phải bàn “bộ tứ bộ tam” cả ngày vẫn không quyết được. Anh không thể so sánh các NXB với các công ty sách tư nhân được, đúng là họ dựa vào chúng tôi mà làm giàu nhưng họ là cơ chế tư nhân còn chúng tôi ở một khung cơ chế khác…

- Vậy là một chủ một doanh nghiệp khi hàng hóa ế, bán chậm, các anh cũng phải xem trách nhiệm của mình trước: còn bất cập chỗ nào không, tiên trách kỷ đã rồi hay kêu cơ chế chứ?

- Xưa nay sách văn học vẫn là loại hàng cao cấp, loại dành cho khách hàng có điều kiện chứ nó không như mớ rau con cá người ta buộc phải mua. Phải nói rằng trong điều kiện kinh tế xã hội hiện nay giá sách so với thu nhập của người dân còn là quá cao so với số đông. Bởi vì mức thu nhập của người dân Việt Nam là thấp so với mặt bằng thế giới; trong khi đó giá giấy, công in thì không thể hạ so với thế giới được. Nhưng phải thấy đối với khách hàng bị chi phối bởi rất nhiều yếu tố: sách văn học chủ yếu nhằm vào đối tượng nhà trường, sinh viên đại học, các nhà quản lý, tóm lại là đối tượng trí thức…
Chúng ta không thể không xem xét lại việc dạy văn trong nhà trường hiện nay liệu có đang làm cho các thế hệ học sinh  hình như thêm phần dửng dưng với sách văn học, không còn mặn nồng theo cách cảm truyền thống của các thế hệ trước. Chúng ta cần phải xem xét lai nguyên nhân nhà trường dạy và làm cho văn học hấp dẫn các em hay do môi trường, xã hội, thời thể đổi thay nên cảm xúc về thế giới của người đọc hôm nay đã thay đổi.
 Đây là việc mà các nhà nghiên cứu, các nhà văn , các nhà quản lý cần xem xét về tác động tích cực, tiêu cực của mạng lưới truyền thông đối với loại hình văn hóa đọc truyền thống…

Còn đối với đội quân xuất bản chúng tôi thì chúng tôi thừa nhận nếp biên tập không thể như trước đây; đây cũng là nguyên nhân làm cho sách văn học không hấp dẫn người đọc chăng. Các thế hệ biên tập sách văn học ngày xưa có khi phải biên tập nửa năm mới xong một đầu sách; hàng ngày chỉ biết đến cơ quan, lương hàng tháng lĩnh đều, làm việc với tác giả khi nào đạt mới thôi; còn bây giờ không một biên tập nào làm được như thế. Nếu chúng tôi từ chối, người ta cho là khó dễ, thực ra chỉ muốn cho sách tốt hơn, nhưng khách hàng là thượng đế làm sao không chiều họ được. Đấy là chưa kể trước đây một biên tập viên một năm chỉ biên tập từ 1-2 cuốn, còn bây giờ phải là từ 10-15 cuốn trở lên. Một giám đốc nhà xuất bản lo về nội dung đã nặng rồi, cơm áo gạo tiền lại còn nặng và khó hơn. Tình trạng ra sách trung bình, vô bổ là nhiều ngay cả đối với sách văn học, miễn là có sách, có người đăng ký bản thảo để nộp lệ phí xuất bản.

Việc nhiều nhà xuất bản đều có quyền cho ra sách văn học, cộng với cách lựa chọn biên tập như trên cũng là một trong các nguyên nhân chủ quan làm cho sách văn học giảm sự trang trọng, hấp dẫn so với thời gian trước.

Rồi các nhà văn nữa, không ít nhà văn chỉ nghĩ đến số lượng của sách được in, chạy theo thị trường mà không nghĩ đến chất lượng, tên tuổi. Ngày xưa hai ba năm mới ra được một tập thơ, tập tiểu thuyết. Hiện nay, nhiều tập thơ thậm chí đến khi đi chế bản còn phải đợi tác giả “ rặn” thêm vài bài cho đủ trang, đủ độ dày…Trong khi đó thì các phương tiện nghe nhìn, nhiểu kênh, nhiều sản phẩm giải trí đến từ khắp bốn phương trời khác đến gõ cửa tới phòng ngủ của từng gia đình thì làm sao những người làm sách văn học có thể tự mình cạnh tranh với họ được.

Các nghệ thuật khác như điện ảnh được nhà nước đầu tư hàng ngàn tỷ cho cơ sở vật chất; hàng năm ngành điện ảnh được hỗ trợ, đặt hàng hàng chục tỷ để làm phim; các đài truyền hình nắm trong tay phương tiện hàng ngàn tỷ do nhà nước đầu tư; thu tiến bán quảng cáo hàng trăm tỷ hàng năm và được sử dụng làm chương trình...Còn giám đốc các nhà xuất bản sách thì sao? Đang kinh doanh một loại hàng hóa khó bán!

Làm sao giám đốc của cái gọi là “doanh nghiệp NXBVH” như tôi, mang tiếng là sang nhưng mỗi tập thơ, tiểu thuyết bán ra được mấy chục nghìn, nói chuyện kinh doanh, lời lãi làm gì với mấy ông Tổng Công ty đang nắm trong tay hàng ngàn tỷ vốn, hàng hóa lóa mắt ngoài thị trường…

Nguyễn Cừ

- Vậy theo ông để phát triển sự nghiệp văn học nhà nước cần hỗ trợ công tác xuất bản sách văn học như thế nào? Tiền hay cơ chế?

- Chúng tôi đề nghị cả hai. Chúng tôi kiến nghị phải tìm cơ chế cho hoạt động xuất bản sách văn học hợp lý hơn. Nếu không giải quyết được cơ chế thì phải sử dụng các chính sách đối với việc xuất bản sách văn học; những chính sách này đang được áp dụng tại nhiều nước:

- Thứ nhất: Không thể trợ giá như nhiều ngành nghề khác nhưng nếu nhà nước nên có quỹ hỗ trợ tiền tác quyền đối với sách văn học, nếu coi sách văn học là loại hàng hóa đặc biệt. Nếu được hỗ trợ khoản này, nhà xuất bản sẽ giảm được từ 10-15% chi phí. Đây là khoản hỗ trợ không phải để nhà xuất bản hưởng lợi mà để hỗ trợ cho các tác giả có nhiều điều kiện in sách và tạo điều kiện để hạ giá thành sách văn học, để tạo cho người mua thuận lợi tiếp cận sách văn học;

- Thứ 2: Quỹ hỗ trợ các thể nghiệm trong sáng tạo văn học; đây là khoản hỗ trợ cho các cây bút trẻ mới vào nghề. Hiện nay có sự đầu tư từ nhiều nhà xuất bản cho các tác giả nhưng thường là dành cho các tác giả có sách bán chạy, sách “thị trường” chứ ít khi dành cho các tác giả văn học, chỉ trừ một vài trường hợp đặc biệt.

Hiện các nhà xuất bản thường lựa chọn những tác giả viết sách văn học quen tên, có duyên với khách hàng, ít ai dám đầu tư cho những cuốn sách mà không chắc thu hồi được tiền công in. Nếu nhà nước không đầu tư biết đâu sẽ bỏ rơi các mầm non văn học đang có triển vọng.

Trong lao động văn học rất cần bổ sung lực lượng trẻ, mới, Bộ Lao động Xã hội còn có Quỹ đào tạo nghề, thế thì tại sao Bộ Thông tin- Truyền thông đang quản lý nhà nước về xuất bản, Bộ Văn hóa-Thể thao và Du lịch là cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa lại không có Quỹ này để phát triển sự nghiệp văn học, cho những công dân đang hành nghề văn chương, trong khi đó lại coi nhà xuất bản là doanh nghiệp. Bất cứ ngành nghề nào trong xã hội đều nhận được tiền đào tạo nghề từ phía nhà nước, riêng văn học thì tôi không thấy. Hay Nhà nước cho rằng để  hành nghề văn học thì nhà văn chỉ cần đọc thông viết thạo…
Các loại tiền hỗ trợ, các loại quỹ cần rót đúng địa chỉ phải chi tiêu đúng đối tượng, mục đích.

- Thứ ba: Tăng cường vốn cho các NXB chuyên ngành xuất bản sách văn học, cơ quan quản lý chỉ cấp giấy phép xuất bản cho các NXB có chuyên môn về văn học để hạn chế bớt sách văn học làng nhàng, vô bổ do các NXB không có chuyên môn cứ cấp cho in bừa bãi. Theo tôi trong tình hình văn học hiện nay, chỉ cần hai nhà sách Trung ương chuyên về văn học là NXB VH và NXB Hội nhà văn, cùng với 5 NXB đoàn thể như Lao động, Phụ nữ, Thanh niên, Quân đội, Công an có thể công bố sách văn học là đủ.

- Thứ tư: Hệ thống thư viện của Bộ Văn hóa-Thể thao và Du lịch nên có chỉ tiêu cụ thể hàng năm để thu mua sách văn học để cung cấp cho các cơ sở thư viện huyện xã; việc này phải làm công khai minh bạch để tránh vơ sách ế, sách thứ phẩm và đây là hình thức vừa tạo đầu ra ổn định cho sách văn học, vừa tạo điều kiện cho sách văn học đến được với độc giả.

- Những điều ông đề xuất có lý đối với sự nghiệp phát triển văn học, thế còn vai trò của Nhà xuất bản Văn học đến đâu trong việc đỡ đầu các kiệt tác văn học, các văn hào trong tương lai khi các ông nhận mình là cái nôi văn chương…?

- Đúng, chúng tôi chỉ đề xuất để phát triển sự nghiệp văn học sao cho đúng hướng; còn tài năng văn học, kiệt tác văn học là công việc của từng cá nhân nhà văn, không một ông Bộ trưởng hay Giám đốc nhà xuất bản nào giúp được. Bây giờ một nhà văn nào đó nói rằng: họ có khả năng viết nên những kiệt tác nhưng không có điều kiện xuất bản nên đành thôi là khó tin, không xảy ra. Chưa bao giờ các nhà văn dễ công bố tác phẩm của mình như hiện nay. Song trong xã hội đang xảy ra một số nghịch lý. Một số nhà văn rất có uy tín, rất có tên tuổi họ thường chỉ được vinh danh khi mất đi; trong khi đang sống thì họ gặp rất nhiều trắc trở, khó khăn về điều kiện làm việc, vật chất, sức khỏe; khi họ chết đi mới đem đến phúng viếng họ hàng trăm triệu đồng, mới được công nhận danh hiệu nọ kia. Không ai phủ nhận sự hảo tâm, sự quý trọng của độc giả đối với các nhà văn, nhưng giá như số tiền này, sự tạo điều kiện này đến với những người sáng tác văn học khi nó còn tác động kích thích các nhà văn. Còn khi họ chết đi rồi thì nhà nước, các nhà xuất bản, bạn bè, các nhà hảo tâm có tri ân họ thì họ cũng chỉ biết ngậm cười nơi chín suối mà thôi. Điều tôi đề xuất là muốn theo ý nghĩa đó: nhà nước, các nhà xuất bản, các nhà hảo tâm nếu quan tâm đến phát triển sự nghiệp văn học thì quan tâm một cái gì cụ thể, thiết thực, trực tiếp tới nhà văn.

- Là NXB chuyên trách về sách văn học, ông có đề xuất gì với Hội Nhà văn?

- NXB thường làm việc trực tiếp các nhà văn; nhà xuất bản chỉ mong nhận được sự phối hợp từ các cơ quan ngôn luận, các cơ quan chuyên môn của hội như Hội đồng Lý luận phê bình của Hội Nhà văn. Với các cơ quan của Hội Nhà văn trong đó có Vanvn.net có thể giúp các nhà xuất bản định giá, định hướng và bảo vệ các cuốn sách văn học bị đánh giá oan là có vấn đề hoặc các tác phẩm văn học rởm bị thổi lên vô lối.

- Tóm lại để dành được một khoảng trời xanh cho sách văn học, còn là chuyện dài kỳ, hy vọng chúng ta sẽ tìm cách dàn xếp nó ngay trên mặt đất này chứ không nhất thiết phải chạy lên kêu Trời mới xong; Bởi vì “xưa nay nhân định thắng thiên cũng nhiều”, phải không thưa ông?

GĐNXBVH: - Đúng vậy! Nhân dịp kỷ niệm 60 năm ngày thành lập NXBVN, thông qua Vanvn.net, chúng tôi xin gửi lời biết ơn đến tất cả các thế hệ nhà văn đã hợp tác với chúng tôi, cùng chúng tôi làm nên danh phận của một nhà xuất bản chuyên về sách văn học.

- Xin chân thành cảm ơn ông và chúng ta cùng chờ đợi các ý kiến khác cùng tham gia có ý kiến về chủ đề này.



(hnv.vn)

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác