Tranh luận về dịch thơ: Các dịch giả Việt Nam có dịch sai quá nhiều?

Tại thư viện Café Đông Tây (Hà Nội) gần đây đã diễn ra một cuộc tranh luận nhỏ về dịch thuật giữa dịch giả Trần Thiện Đạo (Việt kiều tại Pháp) cùng các dịch giả, nhà thơ, nhà nghiên cứu Việt Nam như: Thuý Toàn, Hoàng Hưng, Đoàn Tử Huyến, Ngô Tự Lập, Võ Thị Hảo…

Mặc dù gói gọn trong chủ đề Dịch thơ - Nghệ thuật và thực trạng, trên cơ sở ngữ liệu các bản dịch thơ Pháp - Việt và Việt - Pháp, nhưng tranh luận đã lan sang vấn đề dịch thơ hiện nay ở Việt Nam.
Sở dĩ có cuộc tranh luận này là vì trong thời gian qua dịch giả Trần Thiện Đạo (sống ở Paris trên nửa thế kỷ qua) đã lên tiếng báo động về tình trạng dịch thuật hiện nay ở VN. Đọc các tác phẩm Pháp dịch sang tiếng Việt thời gian gần đây, ông cho rằng, “số người dịch hay, chính xác vẫn chỉ chiếm thiểu số còn phần nhiều thường là dịch theo kiểu “mot à mot” (sát từng chữ). Nhiều câu dịch không đúng ý. Những dịch giả VN nói chung chú trọng tới tính chính xác, nhưng một phần do không am hiểu văn học nên họ chỉ chuyển được nghĩa mà không chuyển được văn phong…”

Trước những nhận xét thẳng thắn của Trần Thiện Đạo, một số người lại cho rằng như thế là hơi quá… nghiêm khắc, chúng tôi ghi nhận một số phát biểu của các dịch giả VN về vấn đề này.

 

Tranh luận về dịch thơ: Các dịch giả Việt Nam có dịch sai quá nhiều? - ảnh 1 

Nhà thơ - dịch giả Hoàng Hưng: Nhiều lúc, với tôi, dịch thơ là sáng tác

Nói riêng về thơ Pháp, tôi là người dịch tương đối nhiều: “Tôi từng dịch thơ Lorca (nhà thơ Tây Ban Nha) từ bản tiếng Pháp, dịch thơ Pháp cuối thế kỷ 20, giới thiệu 7 nhà thơ đương đại Pháp… Có tập thơ, do bên Trung tâm Văn hoá Pháp yêu cầu dịch gấp trong 1 tháng, tôi đã làm vội vàng và đã viết lời xin lỗi độc giả trong sách, vì đáng nhẽ dịch 1 tập thơ như thế phải mất 1 - 2 năm.

Trong một lần sang Pháp, tôi có gặp Trần Thiện Đạo - một người rất nhiệt tình, thẳng thắn đã phê phán các dịch giả VN không ra gì, dịch ẩu, dịch sai tùm lum… Tôi cũng nghe và nói rằng: điều kiện của chúng tôi như thế, thì chúng tôi làm được như thế là giỏi rồi. Tôi cũng biết là tiếng Pháp mình kém, cho nên những bản dịch sau đều mail cho Trần Thiện Đạo xem để góp ý. Nói thật, thơ, nhất là thơ đương đại, hiện đại, mình không sống ở trong môi trường đó làm sao mà tìm hiểu được đến nơi đến chốn. Thơ rất khác văn xuôi, không theo logic thông thường. Nếu người dịch không phải là nhà thơ sẽ khó nắm bắt được tinh thần của bài thơ… Nhiều lúc, với tôi dịch thơ là đang sáng tác!

Dịch giả Thuý Toàn: Dịch làm sao mà đúng được 100%

 

Tranh luận về dịch thơ: Các dịch giả Việt Nam có dịch sai quá nhiều? - ảnh 2

Theo tôi, dịch như thế nào là quyết định của người dịch, nhất là đối với dịch thơ thì không thể trùng khớp được. Dịch là tái tạo lại văn bản đã có trong một ngôn ngữ, lấy chất liệu mới (tức là một thứ ngôn ngữ khác) để xây dựng tác phẩm. Dịch làm sao mà đúng được 100%... Ở những ngành nghệ thuật khác, ví như hội hoạ, có thể trùng lặp. Có thể vẽ lại 1 bức tranh giống như thật, thậm chí chuyên gia cũng nhầm. Còn ngôn từ không thể nào giống nhau được, nguyên bản là nguyên bản. Tôi hoàn toàn đồng ý với Hoàng Hưng và nói chung 1 bản dịch là phải thay đổi và mỗi người hiểu mỗi cách. Chúng tôi từng tổ chức thi dịch thơ Puskin, có người không biết tiếng Nga, nhưng đã dịch 1 bài thơ thay đổi hoàn toàn theo cách của họ và nhiều người chấm đều công nhận bản đó là xuất sắc. Bởi vậy, việc dịch là một việc sáng tạo, không thể nói bản dịch này không chính xác, vì nếu người dịch xa nguyên bản, nhưng hay, gây rung động cho người đọc vẫn có thể chấp nhận được.

 

Tranh luận về dịch thơ: Các dịch giả Việt Nam có dịch sai quá nhiều? - ảnh 3 

Dịch giả trẻ Nguyễn Đình Thành: Không có dịch giả giỏi, nếu 1 trang sách dịch chỉ... 50 ngàn!

Tôi thấy rằng thơ đa phần là không dịch được. Ví dụ như dịch “Mõm mòm mom” của Hồ Xuân Hương ra tiếng Anh, tiếng Pháp, tôi chịu, chẳng biết dịch như thế nào. Tất nhiên, nếu cố gắng vẫn dịch được, nhưng chỉ là diễn giải những gì tác giả viết ra, dịch hiểu rồi chắt lọc để chuyển hóa, rồi “hoàn nguyên” lại. Tại sao người ta cứ trách khi nói VN không có dịch giả giỏi? Vì không thể giỏi được nếu như dịch 1 trang sách giá chỉ có 50 ngàn. Không phải ai cũng có điều may mắn như dịch giả Trần Thiện Đạo sống 50 năm ở Pháp để học, để đọc, để cảm nhận chữ này khác với bản tiếng Việt như thế nào? Chính bản thân tôi là dịch giả nhưng tôi cũng không thích đọc lại những bản dịch của tôi mà thích đọc nguyên bản hơn!

Nhà văn Võ Thị Hảo: Các bản dịch luôn luôn phải làm lại

Tranh luận về dịch thơ: Các dịch giả Việt Nam có dịch sai quá nhiều? - ảnh 4 

Thời trước người đọc rất ít sự lựa chọn, nhưng giờ thì khác, là thời đại Internet, người ta tiếp xúc trực tiếp với văn bản, vì vậy dịch thơ cũng khác. Theo tôi, người đọc thơ dịch muốn thấy được cái hình hài, âm hưởng của tác phẩm, chứ không phải là một tác phẩm đã được... Việt hóa!

Thực ra, không thể tuyệt đối hóa các bản dịch và dịch giả Trần Thiện Đạo cũng không sợ hãi, lo lắng quá. Thơ, kể cả văn, có thể giờ dịch chưa hay, có thể tác giả biết sẽ đau đớn, nhưng hãy cứ làm đi, sau đó sẽ có những người thấy không ổn và dịch lại và bạn đọc lại có cơ hội thưởng thức! Các dịch giả hay đi chia sẻ kinh nghiệm cho nhau để dịch tốt hơn, hay hơn và dịch như thế nào là quyết định của người dịch. Các bản từ ngữ luôn luôn sinh ra, chết đi, các bản dịch luôn luôn phải làm lại.

(Thể thao & Văn hoá)

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác