Thử đọc Showbiz như văn học [kỳ 2]


(Toquoc)- Nếu chúng ta đọc những câu này: “Hai mươi năm trước ở hang này/ Đảng vạch con đường đánh Nhật, Tây”, hoặc “Mừng năm mới, mừng xuân mới/ Mừng Việt Nam, mừng thế giới” chúng ta sẽ cho rằng đó là những câu văn bình thường, in trên pano, xuất hiện lẩn trong các trang báo hàng ngày, trong những bản chỉ dẫn, câu nói chuyện trò nào đó, nhưng khi đọc có vần điệu, có ngắt dòng, có những ý nghĩa nhất định, nó tự nói về bản thân nó, một thứ ngôn ngữ tự thân… ta sẽ thấy nó có thể là văn học, mà thực tế đó chính là những câu thơ trích trong bài thơ Thăm lại hang Pác Bó, Mừng xuân 1961 của Bác Hồ. Cuốn Đàn (Nxb. Trẻ, 2003) của Dương Tường không có một chữ nào, lời nào, xuyên suốt từ trang này đến trang khác của Đàn chỉ là các bức vẽ có tính ẩn dụ, độc giả thông thường sẽ không cho đó là thơ, nhưng theo tác giả Dương Tường, Châu Diên, Nguyễn Hữu Hồng Minh và Nxb. Trẻ… thì Đàn lại là một tập thơ, kiểu thơ không lời, thơ ngoài lời, thơ tranh, thơ biểu hình. Ngày nay, chúng ta xem Sử ký của Tư Mã Thiên là tác phẩm sử học, một tư liệu quý đối với nhà sử học; nhưng lại có thể đọc nó như văn học, ở những tác phẩm văn học đó Tư Mã Thiên khắc họa tính cách, số phận của các nhân vật lịch sử, kể về cuộc đời, hoạt động của các nhân vật đó bằng nhiều thủ pháp trần thuật, thậm chí ông còn biểu lộ thái độ đánh giá của cá nhân đối với các hình tượng: N.Konrat xem mỗi “liệt truyện” trong Sử ký là một truyện ngắn. Jonathan Culler cũng dẫn ra rất nhiều phát ngôn, chẳng hạn “Trái mận trên gối vào buổi sớm, ông cho rằng câu này có nhiều khả năng trở thành văn học, “vì nó không thể là bất cứ điều gì, ngoài một hình tượng khơi gợi một sự chú ý nào đó, gọi mời những suy ngẫm. Cũng như vậy, đối với những câu mà liên hệ giữa hình thức và nội dung tiềm ẩn những điều đáng suy tư. Theo đó, câu mở đầu của tác phẩm triết học Từ quan điểm logic của W. O. Quine có thể được đón nhận như một bài thơ:

Một thứ lạ lùng

về vấn đề bản thể

chính là sự giản dị của nó

Chép lại theo hình thức này lên một trang giấy, những mép lề đáng sợ của niềm im lặng vây quanh, câu này có thể thu hút sự chú ý nào đó, ta có thể gọi là chất văn chương: sự  quyến rũ trong các từ ngữ, những quan hệ của chúng với thứ khác, những ẩn ý, và đặc biệt, sự thú vị trong mối liên kết giữa cái được nói với cách nói. Nghĩa là, chép lại theo cách này, câu đó dường như có thể đạt đến một ý niệm hiện đại nào đó về bài thơ và đáp ứng sự chú ý mà ngày nay, được gắn kết với văn học. Nếu ai đó định nói câu này với bạn, bạn sẽ hỏi, “Ý bạn muốn nói gì?”, nhưng nếu bạn xem câu này như một bài thơ, câu hỏi hoàn toàn không như thế: không phải người nói hay tác giả muốn nói gì, mà là bài thơ muốn nói điều gì? Ngôn ngữ ấy vận hành ra sao? Câu thơ ấy biểu thị điều gì?” (Lê Minh Kha dịch). Trong công trình Nhập môn: Văn học là gì, nhà phê bình văn học nổi tiếng người Anh, Terry Eagleton đưa ra một thí dụ tuyệt vời về việc có thể đọc những thứ xung quanh như là văn học: “Bất kể cái gì cũng là “tinh chất” của văn học. Người ta có thể đọc một đoạn văn theo cách “không thực dụng”, nếu đó là theo đúng ý nghĩa của văn học, chứ không chỉ đọc theo cách “có chất thơ”. Nếu tôi nghiền ngẫm bảng giờ tàu chạy thì không phải để biết chuyến tàu chạy nối tiếp mà để tự khuyến khích mình hình dung khái quát về tốc độ và sự phức tạp của một phương tiện hiện đại, sau đó mọi người có thể nói rằng tôi đã đọc bảng giờ đó như một tác phẩm văn học. John M. Ellis tranh luận rằng thuật ngữ “văn học” có gì đó giống như “cỏ dại”: cỏ dại không là một loại cây cụ thể, mà đó là bất cứ thứ cây nào mà người làm vườn vì một vài lý do không muốn chúng có mặt trong khu vườn của họ.” Khi những phát ngôn, hình ảnh của các nhân vật trong giới showbiz không phục vụ cho mục đích thực dụng trực tiếp của lời nói, hình ảnh đó, tức là cái đang hiện diện lúc này chỉ là một cách nói, một diễn ngôn, hoặc ta đọc chúng để khái quát hóa chúng xa hơn mục đích thực dụng của chúng, tách lời nói, hình ảnh ấy khỏi văn cảnh trực tiếp của chúng để ngẫm nghĩ về ý nghĩa, trạng thái nhân sinh nào đó thì lúc đó ta đã có một loại “văn học sống” hoặc đang đọc chúng như văn học. Theo nghĩa này, ta thấy, các nhân vật trong giới showbiz luôn luôn làm văn học, nói với chúng ta bằng ngôn ngữ văn học.

Văn học có thể là rất nhiều thứ xung quanh chúng ta, trong đó có showbiz

Thử đọc Showbiz như văn học [kỳ 2] - ảnh 1

Không gian showbiz có thể xem như một văn bản, một ngôn ngữ, một mô hình của thế giới. Ở đó đầy rẫy những hư cấu, những nhân vật được tạo ra, những cách nói có tính văn học. Thế giới showbiz cũng phản ánh thực tại xã hội, thể hiện những tình cảm, nhận thức của những chủ thể tham gia dựng lên nó, thuộc về thế giới đó. Những kĩ thuật kể chuyện, những thủ pháp trữ tình khác nhau mà nhiều nhà phê bình thường cho rằng chỉ có trong sáng tạo độc đáo của văn học, thực ra vẫn tồn tại rất bình thường trong không gian showbiz, không gian đời sống hàng ngày. Thế giới Showbiz có thể xem như một “thế giới nghệ thuật”, có không gian, thời gian riêng, quy luật vận hành riêng, có quan niệm riêng về cuộc sống và con người. Showbiz là một ẩn dụ về cuộc sống hoặc chí ít nó cũng cung cấp một không gian thích hợp để các ca sĩ, diễn viên, nhạc sĩ… sáng tạo ra các ẩn dụ, các ý nghĩa, các hình tượng, các vai, các ngôn ngữ. Thế giới Showbiz là thế giới của các vai diễn, các mặt nạ, các ngôn ngữ; ngay cả khi chúng ta cho rằng các ca sĩ, diễn viên có tên tuổi cụ thể chân thực, thì họ - trong không gian đặc thù đó - vẫn đích thực chỉ là các vai diễn, các mặt nạ, những sự hóa thân. Sự sáng tạo của showbiz được nói lên chẳng những bằng lời, mà còn bằng hình ảnh, tiết tấu, âm thanh, hành động… với những quy ước thẩm mỹ riêng; và đấy chính là tất cả ngôn ngữ của nó.

Hoàn toàn có thể đọc showbiz như đọc một văn bản văn học. Nhưng văn học là gì? Đã có nhiều cố gắng định nghĩa khác nhau. Trong lịch sử, văn học có thể đã từng là những thứ mà ngày nay chúng ta cho rằng đó không phải là văn học, chẳng hạn đó là văn bản lịch sử, triết học, các văn bản hành chính, công vụ, văn bản tôn giáo, tiểu luận, những bức thư - chẳng phải chúng đều sử dụng ngôn từ một cách nghệ thuật, là một tổ chức ngôn ngữ đặc biệt đó sao? Những định nghĩa văn học  thể hiện ham vọng bao quát toàn bộ văn học luôn thất bại, bởi vì bản thân văn học luôn vận động, phạm vi của văn học rất rộng, chức năng của nó đa dạng. Người ta có thể nói văn học là nghệ thuật ngôn từ, văn học là lời nói dối lớn lao, văn học là một hình thái ý thức xã hội, văn học là nhân học, văn học là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan, văn học là một phương tiện giải trí, giải tỏa xúc cảm, văn học như là thủ pháp, văn học là sự giao cảm, giao tiếp bằng tình cảm .v.v… Những định nghĩa đó vừa đúng, vừa không đúng; nói chính xác hơn đó chỉ là những quy ước lâm thời về văn học. Đọc showbiz như văn học, không phải vô lí; ngược lại đó là một cách đọc có lí dựa trên cơ sở một quy ước. Sự viết, sự kiến tạo, rồi đến lượt mình là sự đọc, sự diễn giải, xét cho cùng luôn luôn là những thỏa thuận, những quy ước và các khả năng. Showbiz như một văn bản, một mô hình cuộc sống hiện đại thu nhỏ; văn bản ấy bộc lộ rất nhiều điều đáng suy ngẫm về văn hóa xã hội đương đại.

Thử đọc Showbiz như văn học [kỳ 2] - ảnh 2
(Ảnh Internet)

Thế giới showbiz đầy chật những nhân vật “lột xác”. Họ lột xác bằng nhiều cách khác nhau: thay đổi tên, thay đổi ngoại hình, thay đổi cách xuất hiện giữa công chúng, “trở thành” người giàu có, sang trọng, quan trọng trong nhiều tình huống.  Nhân vật của showbiz thường xuyên muốn biến mình thành những nhân vật điển hình, chúng lột xác liên tục để trở thành những cô nàng độc nhất vô nhị. Càng làm cho công chúng bỏng mắt bao nhiêu, nhân vật nữ trong showbiz càng thành công bấy nhiêu. Chúng ta có cảm tưởng, thông điệp mà các nhân vật showbiz truyền đi luôn luôn là thông điệp của hình ảnh thân thể. Nữ nhân vật của showbiz luôn tận dụng hình ảnh thân thể của mình để thu hút sự chú ý, để đánh dấu sự xuất hiện của bản thân trước công chúng, họ lấy thân thể để thay thế các yêu cầu về chuyên môn nghề nghiệp.

Ngôn ngữ của showbiz là ngôn ngữ hình ảnh, mọi lời được phát ra từ không gian showbiz đều nhằm đến hình ảnh cá nhân. Câu hỏi muôn thuở đối với các hình tượng showbiz luôn là: tồn tại hay không tồn tại? Muốn tồn tại được phải nổi tiếng, được công chúng rộng rãi biết đến, phải có được công chúng riêng. Muốn công chúng biết đến, muốn có các công chúng riêng, các fan riêng, các nhân vật showbiz phải chủ động sử dụng nhiều chiêu trò. Bước chân vào giới showbiz không thể lấy câu nói hữu x tự nhiên hương làm phương châm cho hoạt động nghề nghiệp. Showbiz đòi hỏi sự cạnh tranh quyết liệt, mỗi chủ thể cần phải biết vun đắp cho cái tham vọng giành đoạt công chúng về phía mình, phe mình; phải biết cách gây sốc và biết “ngây thơ, sơ ý” đúng lúc; biết cách xuất hiện trước công chúng thật  sang trọng và chuyên nghiệp; biết cách ăn nói đầy bất ngờ và táo bạo cho đúng vẻ thông minh sành sỏi; phải biết chọn lọc các sự thật, bơm tạo thổi phổng các thông tin và hình ảnh cá nhân, và đặc biệt, phải biết cách quan hệ với báo chí truyền thông. Sự thành công hay  thất bại của nhân vật showbiz được đặt cược cả vào truyền thông báo chí. Muốn nói một câu, muốn chuộc một lỗi lầm, muốn cho biết việc cá nhân vừa tham gia sự kiện nào đó, được mời tham gia hoạt động gì đó, tầm cỡ đến mức nào, sang trọng ra sao, nổi tiếng đến đâu… nói chung là bất cứ thứ gì, các cô nàng anh chàng showbiz phải nhờ đến báo chí vào cuộc, họ phải tự nguyện hiến thân làm mồi cho báo chí. Báo chí sử dụng tràn lan các từ ngữ miêu tả như: phát sốt, sốc, hốt hoảng, choáng, ngỡ ngàng, bỏng mắt, chóng mặt, gây bức xúc, trái thuần phong mỹ tục, phản cảm, thiếu văn hóa, bị ném đá, bị phản pháo,… cứ như thể các nhân vật showbiz dễ làm đảo lộn mọi thứ, hoặc họ thường xuyên làm ra các ca chấn thương tâm lí xã hội thực sự. Người đọc hiện đại có cảm giác bất cứ cái gì xuất hiện trong xã hội ngày nay cũng có thể làm cho cánh báo chí chuyên nghiệp “sốc”, “choáng”, có thể chẳng hạn chỉ một cái hắt hơi của ca sĩ, diễn viên thôi cũng đủ làm cho các phóng viết bài la toáng lên là họ bị sốc, bị choáng, làm cho họ hốt hoảng, sợ hãi - những cảm giác, cảm xúc kì lạ chỉ dành riêng cho phóng viên khi tiếp xúc với giới showbiz, miêu tả cảm nhận của họ về showbiz. Con người hiện nay, theo như báo chí mô tả, là con người dễ bị tổn thương, dễ bị sốc, bị choáng, con người chúng ta bổng trở nên mềm yếu hơn bao giờ hết, mọi thứ bỗng trở nên lạ lẫm đến bất ngờ, như mới phát hiện lần đầu, như mới lần đầu tiên biết đến. Báo chí và nhân vật showbiz luôn sử dụng thủ pháp lạ hóa để đánh lừa chúng ta, mời gọi chúng ta chứng kiến, khơi chọc vào sự tò mò của chúng ta, dụ dỗ những mong muốn vô thức của chúng ta xuất hiện… 

Nhân nói về việc đọc showbiz như văn học, dưới đây chúng tôi nhắc đến một “tình huống” ra đề và viết văn gần đây báo chí phê phán nặng nề một đề văn lạ, đề văn mở, gây sốc, dành cho học sinh giỏi văn, của Sở Giáo dục- Đào tạo Hải Phòng. Đề thi này bị nhiều “chuyên gia giáo dục”, nhiều giáo viên phổ thông tỏ ý không đồng tình. Tuy nhiên đồng tình hay phản đối là chuyện bình thường và có thể xem xét bàn thảo tới trong những bài viết khác, còn việc mà ta cần đề cập đến ở phạm vi của bài viết này là các em có kĩ năng tạo lập văn bản, có năng lực viết sáng tạo, có “đất rộng”, có hướng viết, cách viết tự nhiên, có điều kiện để phát biểu suy nghĩ, quan điểm cá nhân. Vì định hướng như thế nên chúng ta cần khuyến khích, và có cái nhìn thoáng hơn, đối với các đề văn yêu cầu học sinh dựa vào hiện thực cuộc sống, bên cạnh những đề văn sử dụng tư liệu văn học quen thuộc, các đề văn đã đặt ra được vấn đề, đặt ra được bài toán khơi gợi sự tìm tòi lý giải, cách nhìn và sự cắt nghĩa riêng của mỗi em, khuyến khích các đề văn thách thức sự sáng tạo, thử thách bản lĩnh, vốn sống, vốn hiểu biết, các kĩ năng xử lý, ứng xử của các em, không nên rập lại các đề văn mẫu, cách ra đề mẫu để rồi lại bắt buộc các em làm văn theo mẫu, không nên biến các em thành cái máy chỉ biết học thuộc và nói lại những ý kiến của người khác.

Diệp Vấn

>>> Văn học đọc như showbiz [kỳ 1]

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác