Thanh Tịnh - trăm năm còn mãi chất thơ

(Toquoc)- Sáng 16/12 tại trụ sở Hội Nhà văn Việt Nam đã diễn ra lễ kỷ niệm 100 năm sinh nhà thơ Thanh Tịnh. Buổi lễ đã thêm một lần ghi nhận và đánh giá thành tựu văn học mà Thanh Tịnh đã để lại. Bên cạnh đó là những câu chuyện kể lại kỷ niệm một thời với nhà thơ Thanh Tịnh.

Nhà thơ của phong trào Thơ mới

Thanh Tịnh khởi đầu nghiệp cầm bút của mình là thơ. Cùng với phong trào Thơ mới, ông là một trong những nhà thơ được chú ý từ rất sớm trên văn đàn. Theo giáo sư Phong Lê thì “Có thể xếp Thanh Tịnh vào dàn đồng ca Thơ mới trước 1945 cùng vị trí với Vũ Đình Liên, Nguyễn Nhược Pháp, Yến Lan, Huy Thông”.

Năm 1936, Thanh Tịnh đoạt giải nhất về thơ với bài “Rồi một hôm”. Đánh giá về thơ của Thanh Tịnh, nhà lý luận phê bình Lưu Khánh Thơ cho rằng: “Những câu thơ lãng mạn, mang phong vị ngậm ngùi buồn man mác đã làm xao xuyến trái tim bao người đọc ngay từ khi mới ra đời. Thơ Thanh Tịnh nhẹ nhàng, êm ái giống như văn ông, và sự đặc sắc của nó nằm ở những lời, những ý đậm đà hương sắc, cảnh vật của làng quê Việt Nam”.

Năm 1937, Thanh Tịnh xuất bản tập thơ “Hận chiến trường” trong đó có hai bài thơ là “Mòn mỏi” và “Tơ trời với tơ lòng” (trước đấy được in trên báo Tinh hoa, Phong hoá vừa xuất hiện đã gây tiếng vang) được Hoài Thanh đưa vào Thi nhân Việt Nam và bình: “Xem thơ Thanh Tịnh, cái cảm giác trội nhất của tôi là thấy một cái gì dàn trải, dàn trải hoài mà lại lỏng”.

Tập thơ “Hận chiến trường”có 17 bài thì hơn mười bài mang nội dung "Hận chiến trường", lên án chiến tranh. Tập thơ này, cho đến nay phần lớn được các nhà thơ nhắc đến chứ chưa có nhiều bài viết thật sâu và kỹ. Ngay cả khi Thanh Tịnh về công tác tại ở Tạp chí Văn nghệ Quân đội, có lần nhà lý luận phê bình Ngô Vĩnh Bình hỏi Thanh Tịnh về tập thơ đó thì “ông tảng lờ và lái sang chuyện khác”. Là một trong số những người tìm đọc được bản thảo của Hận chiến trường qua một người bạn làm ở Thư viện Quốc gia Việt Nam (do Pháp tặng Thư viện Quốc gia Việt Nam dưới dạng phim) đánh giá “Hận chiến trường, giải mã những suy nghĩ về thơ của Thanh Tịnh cách đây 70-80 năm chúng ta vẫn thấy có một sự nhất quán. Bấy giờ ông đã "chịu ảnh hưởng" của nhiều trào lưu tư tưởng, nhiều thứ thơ để rồi thơ ông: "đã có tiếng đau thương/ của tinh binh hùng sĩ/ tiếng đầy lòng ích kỷ/ tiếng oán hận ngàn phương/ đọng bên tiếng nhạc trường"… Ngoài ra, đọc Hận chiến trường, người đọc còn tìm thấy những dấu ấn, đôi khi là rất thú vị về một "thời đại thi ca", về một xứ sở thơ, về một vùng ngôn ngữ, về một thời trai trẻ của nhà thơ Thanh Tịnh...”.

Nhìn nhận chặng đường đến với thi ca của Thanh Tịnh, nhà phê bình Lưu Khánh Thơ nhận định: “Thơ Thanh Tịnh có nhiều câu gần gũi với âm hưởng ca dao. Thế mạnh đó của ông ngày càng được phát huy. Sau này có rất nhiều câu thơ của Thanh Tịnh được lan truyền trong nhân dân với tư cách là những câu ca dao… Thanh Tịnh làm thơ không nhiều, nếu so với các “chủ tướng” của phong trào Thơ mới như Thế Lữ, Xuân Diệu, Huy Cận, Chế Lan Viên, Hàn Mặc Tử… Nhưng với những bài thơ đã có, ông cũng đã được người đời biết đến với danh hiệu nhà thơ, đã được ghi nhận như là một trong những gương mặt đã góp phần tạo nên “một thời đại mới trong thi ca” - thời kỳ Thơ mới”.

 
Thanh Tịnh - trăm năm còn mãi chất thơ - ảnh 1
Tại lễ kỷ niệm 100 năm sinh nhà thơ Thanh Tịnh (1911-2011)

Thanh Tịnh - từ thơ đến văn xuôi

Nhà thơ Hữu Thỉnh tại lễ kỷ niệm cho rằng: Thanh Tịnh là một trong ba nhà văn không chịu xếp mình vào khuôn khổ, mà đứng vững một trường phái cùng với Thạch Lam, Hồ Dzếnh…

Có lẽ bạn đọc quen thuộc với cái tên Thanh Tịnh hơn cả trong một tác phẩm được in trong sách giáo khoa “Tôi đi học”. Đây là một tác phẩm văn xuôi được nhiều thế hệ học trò thuộc làu mà không phải thơ. Và chỉ với “Tôi đi học” các thế hệ học trò nhớ đến Thanh Tịnh là một nhà văn hơn là một nhà thơ.

“Tôi đi học” được rút từ tập truyện “Quê mẹ” với những câu văn thật tinh tế: “Hằng năm cứ vào cuối thu, lá ngoài đường rụng nhiều và trên không có những đám mây bàng bạc, lòng tôi lại nao nức những kỷ niệm mơn man của buổi tựu trường”, nó dễ dàng đánh thức cảm xúc, kí ức của độc giả.

Sau “Quê mẹ”, là các tập: “Ngậm ngải tìm trầm”, “Xuân và Sinh” Thanh Tịnh đã làm nên một dòng Văn xuôi trữ tình đặc sắc mà Thạch Lam làm trụ cột. Đồng hương Huế với Thanh Tịnh, nhà văn Trần Phương Trà đã kể lại: “Những tác phẩm ấy đã mang lại cho tôi những rung động đầu tiên về những người nghèo khổ, những người lam lũ ở quê hương tôi bên cạnh một con tàu, một ga xép xe lửa, một dòng sông hay một làng Mỹ Lý do tác giả dựng lên”. Làng Mỹ Lý ở miền Trung chứa đựng nhiều thân phận. “Chỉ một tên làng Mỹ Lý mà đủ để đại diện cho cả một dải đất miền Trung, không riêng xứ Huế, có sông nước, có bến đò, có chợ búa, và một nhà ga chơ vơ giữa cánh đồng… để cùng với làng Đông Xá và làng Vũ Đại của Ngô Tất Tố, Nam Cao trên đất Bắc mà làm nên một biểu trưng, một cái tên chung cho quê Việt, cho hồn Việt” (Phong Lê).

Văn xuôi của Thanh Tịnh đậm chất trữ tình, khiến cho người đọc bùi ngùi, nhiều xốn xang, mang đậm chất thơ. Điều thú vị là ở nhiều bài thơ của Thanh Tịnh lại có nhiều chất văn xuôi, chứa đựng một câu chuyện - thơ kể chuyện. Ví dụ “Trường học làng tôi ở cạnh đình/ Một trường ba lớp vẻ xinh xinh/ Trước trường có mấy cây đào lớn/ Thường quyến lòng tôi những cảm tình” hay: “Rồi một hôm, nếu về, cha hỏi/ Mẹ ở đâu? con biết nói sao?/ Con hãy bảo: trông cha mòn mỏi/ Mẹ từ trần sau mấy tháng đau…” và “Còn khổ gì hơn lúc xế chiều/ Em không trông thấy bóng người yêu/ Mơ màng em đợi tình quân gọi/ Khắc khoải bên đường tiếng dế kêu”. Không biết đây có phải là những bài thơ “chuyển giao” để Thanh Tịnh bừng sáng ở thể loại văn xuôi.

Nếu như trong thơ của Thanh Tịnh có chất văn xuôi thì ngược lại, trong văn xuôi của Thanh Tịnh lại đậm chất thơ. Sinh thời, Thạch Lam đã nhận xét ở Thanh Tịnh: “Truyện ngắn nào hay đều có chất thơ và bài thơ nào hay đều có cốt truyện”. Cái lôi cuốn và khiến độc giả chú ý ở văn xuôi Thanh Tịnh không phải cốt truyện mà là không khí truyện, mang âm hưởng buồn buồn, lưu luyến, những xao động bất chợt, những mơ hồ thoáng qua. Thông qua văn xuôi của Thanh Tịnh độc giả hình dung ra một không gian để làm nơi trú ngụ của cảm xúc.

Đánh giá về cuộc đời Thanh Tịnh, không chỉ là một người đa tài với thơ và văn xuôi, sân khấu, mà ông còn được biết đến là người làm báo, có nhiều câu đối hay, thích sưu tầm đồ cổ, hóm hỉnh vui tính.

Mặc dù được ghi nhận và nhớ đến ở mảng văn xuôi, nhưng buổi lễ kỷ niệm 100 năm sinh của Thanh Tịnh được gọi là Nhà thơ, có lẽ bởi một phần tôn vinh khởi nghiệp văn chương của Thanh Tịnh và tôn vinh “chất thơ” của Thanh Tịnh trong những áng văn xuôi.

Hà Anh

 

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác