Tăng cường dung lượng và chất lượng bài viết LLPBVN (*)




Nghị quyết 23 (ban hành tháng 6/2008) của Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Việt Nam khóa X đã xác định các chủ trương và giải pháp tiếp tục xây dựng và phát triển VHNT trong thời kỳ mới, trong đó về công tác lý luận, phê bình, Nghị quyết nhấn mạnh:

“Tiếp tục nghiên cứu, đổi mới phát triển lý luận VHNT. Kiên quyết khắc phục những yếu kém kéo dài của hoạt động phê bình văn học, nghệ thuật, nâng cao tính khoa học, tính thuyết phục, góp phần hướng dẫn, điều chỉnh sáng tác, phê bình văn nghệ.

…Tổ chức nghiên cứu, tiếp thu có chọn lọc thành quả lý luận văn học, nghệ thuật của ông cha ta và của thế giới, vận dụng sáng tạo, làm phong phú lý luận văn học, nghệ thuật Việt Nam hiện đại; tạo môi trường, điều kiện thuận lợi cho mọi năng lực sáng tạo có cơ hội phát huy, phát triển, khích lệ những tìm tòi, tôn trọng những ý kiến khác nhau về lý luận và phê bình văn nghệ vì lợi ích chung và sự phát triển lành mạnh của văn nghệ”.

Là cơ quan ngôn luận của Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam, dưới hình thức ấn phẩm khổ 19x26,5cm, 100 trang, ra hàng tháng, dưới sự chỉ đạo của Thường trực Đoàn Chủ tịch Liên hiệp, Tạp chí DDVNVN từng bước triển khai thực hiện các chủ trương và giải pháp mà Nghị quyết 23 đã nêu trong hoạt động lý luận, phê bình của Tạp chí.

Tăng cường dung lượng và chất lượng bài viết LLPBVN (*) - ảnh 1
Bìa Tạp chí (ảnh vanvn.net)

Trong 6 năm qua về cơ cấu bài vở đăng trên Tạp chí, ngoài việc giới thiệu, sáng tác mới của văn nghệ sĩ thuộc các loại hình VHNT qua lao động nghệ thuật cá nhân bền bỉ, tâm huyết với nghề; qua các Trại sáng tác, qua việc hưởng ứng các cuộc vận động sáng tác theo chủ đề phát động, Tạp chí chú trọng tổ chức mạng lưới cộng tác viên duy trì giới thiệu đều đặn và có trọng điểm các bài về nghiên cứu lý luận, phê bình thuộc các loại hình VHNT.

Nhìn chung, dung lượng các loại bài vở này được mở rộng và chất lượng của chúng được biên tập kỹ càng, đảm bảo tính định hướng về nội dung, bám sát thực tiễn sáng tác, tiếp nhận, quảng bá tác phẩm, mạnh dạn đặt ra và góp phần giải quyết những vấn đề nảy sinh từ đời sống văn học nghệ thuật đương thời.

Tạp chí ưu tiên khẳng định những thành tựu sáng tác của những cá nhân văn nghệ sĩ tiêu biểu với những tác phẩm tâm huyết, dụng công trong lao động, có những tìm tòi đổi mới trong việc khắc họa nổi bật các chủ đề thu hút sự quan tâm của công chúng hiện nay, những cách tân về nghệ thuật biểu hiện qua ngôn ngữ nghệ thuật đặc thù của loại hình.

Chuyên mục: Chân dung văn nghệ sĩ, mỗi bài có độ dài từ 4-5 trang kèm theo ảnh văn nghệ sĩ do các cây bút nghiên cứu, phê bình chuyên nghiệp đảm nhiệm, đã cho thấy những tấm gương, bài học nghề nghiệp sâu sắc từ hoạt động sáng tạo trên các loại hình VHNT của đại diện xuất sắc các thế hệ văn nghệ sĩ, trong các dân tộc anh em trên các vùng miền đất nước.

Chuyên mục Đọc sách được duy trì đều đặn trên từng số. Qua các bài phê bình cô đọng trong 2 đến 3 trang tạp chí, kèm theo ảnh bìa sách, các tác giả là những người phê bình có nghề đã tóm tắt giới thiệu với người đọc những điểm đặc sắc của từng cuốn sách (sáng tác, nghiên cứu, phê bình) mới xuất bản gần đây, hướng người đọc tìm đến các tác phẩm này, từ đó họ có thể hình dung được những chuyển động mới của tư duy sáng tác, tư duy lý luận - phê bình văn học nghệ thuật đương đại Việt Nam.

Hỗ trợ cho chuyên mục Đọc sách là tiểu mục thông tin về Sách biếu mà Tòa soạn Tạp chí đã nhận được từ các Nhà xuất bản và tác giả qua từng tháng, kỳ. Mỗi số Tạp chí thông tin trên 10 đầu sách vừa xuất bản - đó là những thông tin miêu tả khá đầy đủ chi tiết và chính xác, theo trình tự khoa học của Thư mục học về: tên tác giả, tên tác phẩm, thể loại, lần xuất bản, nhà xuất bản, nơi và năm xuất bản, tổng số trang của ấn phẩm. Việc cho biết lần xuất bản thứ mấy (nếu có) và tổng số trang của mỗi ấn phẩm, có lẽ chỉ Tạp chí Diễn đàn Văn nghệ Việt Nam mới chú trọng điều này, bởi chúng tôi quan niệm, qua đó sẽ giúp người đọc hình dung độ tin cậy, quy mô, độ lớn nhỏ của công trình, hàm lượng chất xám tác giả công trình đã gửi gắm. Vả lại, đây cũng là điều bắt buộc theo thông lệ quốc tế, khi miêu tả một công trình, ấn phẩm, mà bấy lâu nay giới báo chí, truyền thông chúng ta có phần xem nhẹ hoặc do tắc trách, hoặc cho là “chuyện vặt”, “tiểu xảo” (!).

Tuy vậy, nói đến mảng bài về lý luận, phê bình trên Tạp chí DDVNVN, thì điều dễ nhận biết là chúng chủ yếu tập trung trên hai chuyên mục Diễn đàn Nghiên cứu - Trao đổi - Phê bình. Hai mục này được xếp nối tiếp nhau ở phần đầu của Tạp chí.

Diễn đàn là tiếng nói của các nhà quản lý, của văn nghệ sĩ. Tại đây qua các bài viết súc tích, các tác giả đăng đàn chính luận, phát biểu những suy nghĩ ở góc độ lý luận về việc quán triệt các vấn đề về đường lối văn học nghệ thuật của Đảng trình bày trong các Nghị quyết, Chỉ thị của Ban Chấp hành Trung ương, Ban Bí thư, Bộ Chính trị như Nghị quyết TƯ 5 (khóa VIII), Nghị quyết 23 của Bộ Chính trị (khóa X) và gần đây là Nghị quyết 33 Hội nghị TƯ 9 (khóa XI).

Các tiểu luận ở đây không mang tính chất lý luận hàn lâm, tư biện mà các tác giả bài viết xuất phát từ vị trí của mình, từ thực tiễn hoạt động (quản lý và sáng tác, nghiên cứu - lý luận - phê bình) trên các lĩnh vực nghệ thuật chuyên ngành, nhận rõ những cái được và cái bất cập của hoạt động ngành nghề. Các bài viết cũng đề xuất các biện pháp tháo gỡ, khắc phục, nhằm thúc đẩy tiến độ và chất lượng các hoạt động của nghề nghiệp đặc thù đáp ứng các yêu cầu của xã hội và công chúng về sáng tạo tác phẩm thỏa mãn nhu cầu đời sống tinh thần hướng tới Chân - Thiện - Mỹ, nâng cao thị hiếu thẩm mỹ lành mạnh và nhân cách văn hóa cao đẹp của con người văn minh, hiện đại.

Mục Diễn đàn đáp ứng nhu cầu được phát biểu công khai, dân chủ những suy nghĩ tâm huyết, kết hợp giữa lý trí và tình cảm, giàu ý nghĩa lý luận nảy sinh từ thực tiễn - và ở phương diện khác đóng vai trò gợi ý, tư vấn với lãnh đạo Đảng, sự quản lý của Nhà nước, của tổ chức Hội về chiến lược xây dựng và phát triển nền văn hóa, văn nghệ Việt Nam dân tộc, nhân văn, tiên tiến.

Mục Nghiên cứu - Trao đổi - Phê bình có thể nói là chuyên mục có sức nặng về lý luận - phê bình của Tạp chí. Ở đây Tạp chí đã thu hút sự đóng góp bài vở của các chuyên gia nghiên cứu, lý luận phê bình, các văn nghệ sĩ có tên tuổi thuộc các chuyên ngành VHNT trong cả nước.

Các khía cạnh của một số vấn đề lý luận văn nghệ chủ yếu, cơ bản thuộc nguyên lý văn học nghệ thuật; thuộc chủ thể sáng tạo và tài năng của văn nghệ sĩ, về loại hình tác phẩm VHNT với những đặc thù về ngôn ngữ và thi pháp nghệ thuật; về thị hiếu đa dạng và phồn tạp của công chúng đọc, nghe nhìn, tương ứng với mỗi loại hình nghệ thuật… được bàn bạc, trao đổi dân chủ và thẳng thắn, đảm bảo tính văn hóa trên nền tảng học thuật hiện có.

Qua việc chọn lọc đăng tải bài vở từ các Hội thảo khoa học của các Hội VHNT chuyên ngành và Hội VHNT địa phương trên mục này, hiện trạng của đời sống văn học nghệ thuật được nhận chân cả về những mặt khả thủ và những điểm còn yếu kém, bất cập, thậm chí những tụt hậu trên tiến trình hội nhập với thế giới văn minh, văn hóa cao. Tình trạng thiếu vắng những tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao về tư tưởng và nghệ thuật đủ sức chinh phục trái tim và khối óc của hàng triệu công chúng sành nghệ thuật; sự chi phối của khuynh hướng thương mại hóa kèm theo đó là những tác phẩm tầm thường, nhạt nhẽo, thậm chí thuộc loại “rác văn hóa”, xuất hiện ngày càng nhiều, có nguy cơ hạ thấp chuẩn mực tác phẩm nghệ thuật xuống tới mức báo động. Vấn đề đặt ra hiện nay là cần phát huy tài năng của văn nghệ sĩ, trách nhiệm công dân của người sáng tạo, đề cao thiên chức của văn học nghệ thuật: bằng những tác phẩm sáng giá, để đời mà góp phần kiến tạo đời sống tinh thần cao đẹp của xã hội, hoàn thiện nhân cách con người - nguồn lực thiết yếu đảm bảo sự giàu đẹp, tiến bộ của xã hội, sự bền vững của đất nước trên đường phát triển, hội nhập quốc tế.

Trên tiến trình phát triển văn học nghệ thuật nước nhà, chúng ta không tránh khỏi việc phải tiến hành đấu tranh, phê bình với những khuynh hướng, quan điểm đi ngược với lợi ích của cộng đồng, xa rời mục tiêu cao cả của toàn xã hội, mà thờ ơ quay lưng với nhân dân, đất nước, rút lui vào cái tôi nhỏ bé, lạc lõng, miệt mài với những tìm tòi nghệ thuật thuần túy, trống rỗng và vô bổ hoặc vồ vập với những lý thuyết của nước ngoài mà không bình tĩnh phân biệt đúng/sai; phù hợp hay không phù hợp với xã hội và con người Việt Nam.

Ở đây, trên mục Nghiên cứu - Trao đổi - Phê bình, tạp chí DDVNVN đã kịp thời đăng những bài lý luận - phê bình đối thoại với những quan điểm sai trái, lệch lạc nói trên, nhằm ngăn chặn ảnh hưởng của những lý luận xấu độc từ học đường mà lan ra ngoài xã hội. Những bài viết này, tuy còn ít ỏi, nhưng đã xuất hiện kịp thời, được dư luận chú ý (như việc phê phán luận văn ngụy khoa học của Nhã Thuyên; tán thành Quyết định của Hiệu trưởng Đại học Sư phạm Hà Nội thu hồi bằng Thạc sĩ đã cấp cho học viên này…). Bên cạnh những bài tiểu luận giàu tính lý luận, học thuật đăng trên chuyên mục Nghiên cứu - Trao đổi - Phê bình của Tạp chí, còn có những bài phê bình văn học, nghệ thuật được viết công phu, cập nhật đời sống văn nghệ đương đại. Đó là những bài viết về các tác phẩm mới công bố, về một chặng đường sáng tác của văn nghệ sĩ các loại hình nghệ thuật: văn học, sân khấu, âm nhạc, mỹ thuật, điện ảnh, nhiếp ảnh, múa, kiến trúc… qua đó cho thấy những đóng góp đặc sắc trong lao động nghệ thuật và cá tính nghệ thuật độc đáo của văn nghệ sĩ, giúp vào sự đổi mới tư duy nghệ thuật và tìm tòi mở rộng bút pháp nghệ thuật của chuyên ngành đặc thù.

Hỗ trợ cho các bài phê bình của các cây bút phê bình chuyên nghiệp nói trên cũng cần phải kể đến những bài hồi ký, những suy nghĩ về nghề nghiệp của văn nghệ sĩ đăng tải trên mục Hồi ức - Kỷ niệm, Nghĩ về nghề. Qua các mẩu hồi ức về đời hoạt động nghệ thuật cùng những suy nghĩ “bật mí” về những chuyện bếp núc nghề nghiệp của mình, các văn nghệ sĩ đã mở ra cho độc giả một góc nhìn của người trong cuộc tự đánh giá về mình, về đồng nghiệp của mình; trình bày quan điểm thẩm mỹ và suy nghĩ tâm huyết về đời sống và sự tạo tác tác phẩm nghệ thuật đòi hỏi khôn cùng về năng khiếu và tài năng; sự tận hiến và thăng hoa, hết mình; bao vất vả, khó nhọc, thất bại để có được thành công chắt chiu cho hôm nay… Có thể nói lối viết tự thú, tự phê bình như đã nói ở trên của chính các văn nghệ sĩ, một khi đạt được sự trung thực và tin cậy, sẽ thu hút độc giả mạnh mẽ tạo sự đồng cảm, chia sẻ, gắn bó giữa công chúng và văn nghệ sĩ.

Do quán triệt việc tăng cường dung lượng và chất lượng bài vở lý luận phê bình văn nghệ nên ở các chuyên mục khác như Trang văn nghệ địa phương, Tác phẩm từ Trại sáng tác, Văn nghệ nước ngoài, Ban biên tập DDVNVN đã không quên chú ý biên tập giới thiệu các bài về lý luận - phê bình do các cây bút địa phương, cây bút dự Trại sáng tác viết đề cập tới một số khía cạnh của lý luận phê bình địa phương hay toàn quốc dưới góc nhìn của người viết ở địa phương cơ sở. Loại bài này cũng rất bổ ích và cần thiết giúp cho người đọc có được cái nhìn toàn cảnh về đời sống văn nghệ và lý luận - phê bình văn nghệ trên phạm vi cả nước.

Còn trên trang Văn nghệ nước ngoài, Tạp chí không chỉ giới thiệu bản dịch sáng tác VHNT của các tác giả nước ngoài là chính, mà còn chú trọng dịch đăng các tiểu luận về lý luận - phê bình VHNT của các học giả nước ngoài viết, có ý nghĩa tham khảo đối với các giới nghiên cứu và sáng tác ở ta. Đồng thời cũng trên chuyên mục này đăng những bài nghiên cứu, phê bình về một số tác giả VHNT nước ngoài có tác phẩm đã được công chúng Việt Nam quen biết; cho thấy sự tiếp nhận tác phẩm VHNT nước ngoài ở Việt Nam trong thời kỳ đổi mới đã được mở rộng và có hiệu quả như thế nào. Việc làm nói trên cho thấy chúng ta đã nỗ lực trong thực hiện chủ trương tiếp thu có chọn lọc tinh hoa VHNT nước ngoài làm phong phú cho đời sống văn nghệ nước nhà, mở rộng tầm nhìn và hội nhập với thế giới cả về sáng tác cũng như nghiên cứu, lý luận, phê bình VHNT.

Tóm lại, từ sau Nghị quyết 23 của Bộ Chính trị, trong 6 năm qua Diễn đàn Văn nghệ Việt Nam đã có nhiều nỗ lực trong mở rộng dung lượng và nâng cao chất lượng bài viết về lý luận, phê bình trên Tạp chí. Các bài viết loại này chủ yếu tập trung trên 2 chuyên mục chủ yếu: Diễn đàn, Nghiên cứu - Trao đổi - Phê bình. Ngoài ra còn xuất hiện trên các chuyên mục khác ở các mức độ phù hợp: Chân dung văn nghệ sĩ, Đọc sách, Hồi ức - Kỷ niệm, Nghĩ về nghề, Trang văn nghệ địa phương, Tác phẩm từ Trại sáng tác, Văn nghệ nước ngoài.

Nếu tính cộng số trang dành cho các bài viết lý luận, phê bình (ở những mức độ khác nhau) thì mỗi số Tạp chí DDVNVN có khoảng 1/3 tổng số trang đề cập tới những vấn đề, về tác giả, tác phẩm lý luận - phê bình của cả giới VHNT hoặc của từng chuyên ngành VHNT.

Mặc dù chúng tôi đã cố gắng nâng cao chất lượng bài vở bám sát thực tiễn đời sống VHNT, sao cho có tính khoa học và học thuật, bài viết có chất văn. Tuy vậy, Tạp chí vẫn không tránh được những nhược điểm và bất cập, chưa đáp ứng đòi hỏi của sự phát triển VHNT nước nhà, yêu cầu ngày càng cao của công chúng và văn nghệ sĩ.

Triển khai thực hiện Nghị quyết 33 của Hội nghị TƯ 9 (khóa XI), Tạp chí sẽ cải tiến hoạt động của mình góp phần khắc phục tình trạng “hoạt động lý luận, phê bình VHNT chưa theo kịp thực tiễn sáng tác”, phấn đấu “từng bước xây dựng hệ thống lý luận văn học, nghệ thuật Việt Nam”, “tạo mọi điều kiện… để có nhiều tác phẩm có giá trị tư tưởng và nghệ thuật thấm nhuần tinh thần nhân văn, dân tộc, dân chủ, tiến bộ”, nhằm đáp ứng yêu cầu mới của sự phát triển VHNT gắn với sự phát triển bền vững của đất nước.

Hà Nội, ngày 20.7.2014

Nguyễn Ngọc Thiện

Tổng Biên tập Diễn đàn Văn nghệ Việt Nam

--------------------------------

(*) Tham luận tại Hội nghị “Tuyên truyền văn hóa, văn nghệ trên báo chí năm 2014” do Hội đồng Lý luận phê bình văn học nghệ thuật Trung ương tổ chức cuối tháng 7/2014.

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác