“Nâng cao chất lượng, hiệu quả phê bình văn học” - Tầm nhìn chiến lược và giải pháp tình thế

Ngày 10/4/2012, tại Hà Nội, Hội đồng lý luận, phê bình văn học- nghệ thuật Trung ương và Hội Nhà văn Việt Nam đã phối hợp tổ chức Hội thảo khoa học “Nâng cao chất lượng, hiệu quả phê bình văn học”. Đồng chí Trương Tấn Sang, Ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch nước và đồng chí Đinh Thế Huynh, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương đã đến dự và phát biểu ý kiến chỉ đạo Hội thảo.


Thực trạng nền phê bình văn học thời gian gần đây

Cuộc Hội thảo đã thu hút gần 100 người gồm các nhà quản lý, các giáo sư, tiến sĩ, nhà phê bình văn học và các nhà văn có tên tuổi trong cả nước tham dự và có gần 20 bản báo cáo tham luận được trình bày tại Hội thảo.

Báo cáo đề dẫn và ý kiến tham luận đều nhất trí cho rằng: nhìn chung, thời gian qua văn học đã nắm bắt được dòng mạch chính là chủ nghĩa yêu nước và nhân văn, gắn bó với dân tộc, nỗ lực phản ánh chân thực sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, sự nghiệp đổi mới toàn diện đất nước... Văn học đã cố gắng phát hiện, khẳng định các nhân tố mới, tham gia cuộc đấu tranh lên án cá xấu, cái ác, sự biến chất thoái hóa về nhân cách và đạo đức trong một bộ phận xã hội,...Sự xuất hiện lực lượng sáng tác trẻ với những khả năng sáng tạo và sự đa dạng về phong cách là dấu hiệu mới mang lại niềm tin vào tiền đồ phát triển mới của văn học Việt Nam. Trong những thành tựu ấy của nền văn học nước nhà thời gian qua có sự đóng góp không nhỏ của những các nhà phê bình văn học, một bộ phận không thể tách rời của đời sống văn học.

Tuy nhiên bên cạnh, những đóng góp rất đáng ghi nhận, nhiều ý kiến đã chỉ ra tình trạng tụt hậu, thực hiện chưa tốt chức năng hướng dẫn, điều chỉnh và đồng hành với sáng tác. Chất lượng khoa học và tính chuyên nghiệp bị xem nhẹ, xuất hiện lối phê bình cảm tính, thiếu hệ thống tiêu chí tin cậy trong việc đánh giá tác phẩm và tác giả, văn hóa phê bình chưa được coi trọng đúng mức,...

Sự lảng tránh của các nhà phê bình chuyên nghiệp trước những hiện tượng văn chương gây tranh cãi, làm cho công chúng cảm thấy hẫng hụt, là một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến tình trạng tụt hậu của phê bình trong thời gian qua. Một số khác, nhất là các nhà phê bình trẻ do thiếu bản lĩnh, kinh nghiệm về  lĩnh vực vốn rất nhạy cảm và đầy khó khăn này, đã vô tình làm PR cho tác phẩm, nên dễ dẫn đến tình trạng phê bình cảm tính, thậm chí có người còn đưa ra nhiều thông tin mù mờ, lệch chuẩn gây rối nhiễu đời sống văn chương. Hiện tượng này diễn ra khá phổ biến trong các bài phê bình trên mạng Internet, đặc biệt là các comment (bàn luận) phía sau những bài phê bình. Xu hướng phê bình mang tính chất báo chí đang dần lấn át phê bình chuyên nghiệp truyền thống. Có người còn ví phê bình trên mạng hiện nay giống như một cái “chợ trời văn chương” rất khó kiểm soát và đang là một thực trạng rất đáng báo động.

 

Một số giải pháp...

Phát biểu chỉ đạo Hội thảo, Chủ tịch nước Trương Tấn Sang đánh giá cao việc Hội đồng Lý luận, phê bình văn học nghệ thuật Trung ương và Hội Nhà văn đã tổ chức cuộc hội thảo quan trọng này. Hội đồng cần phát huy tối đa vị trí, chức năng, nhiệm vụ của mình nhằm đưa Nghị quyết 23 của Bộ Chính trị vào cuộc sống và tìm ra giải pháp tạo sự chuyển biến về văn học nghệ thuật trong bối cảnh hội nhập hiện nay. Hội đồng và các cơ quan chức năng, cần tạo điều kiện về cơ chế chính sách cho hoạt động lý luận phê bình văn học, đồng thời cần sớm ra mắt Tạp chí chuyên đề về phê bình văn học để làm diễn đàn trao đổi về định hướng thúc đẩy sự phát triển của văn học nghệ thuật của đất nước,...

Nhiều ý kiến tham luận tại Hội thảo đã đưa ra một số giải pháp trước mắt cho nhiệm kỳ này là cần xốc lại đội ngũ phê bình trẻ, có kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ, cung cấp thông tin cập nhật về đường lối, chủ trương chính sách của Đảng và nhà nước ta đối với công tác phê bình, tạo cơ hội để họ tham gia các hoạt động về chuyên môn, các hội thảo về phê bình văn học,... 

Mặt khác, sớm hình thành Quỹ hỗ trợ phê bình văn học giúp các báo tăng nhuận bút đối với những bài phê bình có chất lượng, được dư luận quan tâm, chia sẻ. Đồng thời giúp các nhà phê bình in sách để đưa tác phẩm phê bình đến với công chúng ngày càng nhiều hơn.

Tuy nhiên, một số ý kiến cho rằng làm như vậy mới chỉ là giải pháp tình thế, thiếu căn cơ và chưa có được một tầm nhìn chiến lược. Những người đồng thuận với quan điểm này cho biết, thực tế ở nước ta chưa có một chuyên ngành phê bình văn học theo đúng nghĩa của nó, mà chỉ có những người làm nghiên cứu, lý luận hay lịch sử văn học. Phê bình văn học chỉ là công việc tiện thể, mang tính chất “tay ngang” của các nhà nghiên cứu, lý luận, lịch sử văn học làm và các nhà văn chuyên sang tác làm. Phần còn lại do các nhà báo, người được giao phụ trách các trang văn nghệ ở các báo hay những người đam mê văn chương, lúc thì sáng tác, lúc thì viết phê bình,... đảm trách.

Còn một thực tế khác nữa là do sự phát triển như vũ bão của công nghệ thông tin, nên có sự dịch chuyển văn hóa đọc từ sách và báo giấy sang sách và báo mạng ngày càng rõ nét hơn và rất khó cưỡng lại. Xu hướng đọc sách và báo giấy đang dần bị đẩy ra vùng “ngoại biên”, trong khi nhiều người lại vẫn đem những tri thức, kinh nghiệm vốn chỉ tồn tại và thích hợp với phê bình truyền thống trên sách và báo giấy ra để thẩm định, đánh giá những tác phẩm văn chương mạng sẽ không tránh khỏi việc tạo nên độ “vênh” nhất định.

Trước thực tế ấy, muốn nâng cao chất lượng và hiệu quả phê bình văn học cần phải có một tầm nhìn chiến lược, từ việc thay đổi quan niệm, nhận thức về phê bình đến khâu quy hoạch, đào tạo đội ngũ những người làm phê bình, cùng các cơ chế chính sách thích hợp sao cho vừa đảm bảo được tính kế thừa truyền thống, vừa đáp ứng được nhu cầu hiện đại hóa công tác phê bình văn học trong thời kỳ hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng như hiện nay.

Một vấn đề không kém phần quan trọng là muốn tạo ra được đội ngũ các nhà phê bình chuyên nghiệp có lập trường tư tưởng kiên định, vững vàng, có chuyên môn sâu và văn hóa phê bình cao, thì nhất thiết phải tạo điều kiện cho họ có thể sống được bằng ngòi bút phê bình của mình. Đây là một việc khó, thậm chí rất khó trong tình hình kinh tế hiện nay của đất nước cũng như mức thu nhập bình quân của đại bộ phận người dân hãy còn rất khiêm tốn. Để làm được điều đó cần có tầm nhìn cho chiến lược cho 10, 20 năm sau, theo một lộ trình thích hợp với điều kiện thực tế của sự phát triển kinh tế và văn chương nước nhà./.     

Đỗ Ngọc Yên

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác