Lý luận phê bình VHNT đang chuyển đổi

Lý luận phê bình (LLPB) là một trong những vấn đề được Nghị quyết 23 của Bộ Chính trị về: "Tiếp tục xây dựng và phát triển văn học nghệ thuật trong thời kỳ mới" đặc biệt quan tâm. Nhằm ghi nhận các ý kiến của giới LLPB, PV đã có cuộc trao đổi với nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên xung quanh vấn đề này.

Nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên: Lý luận phê bình VHNT đang chuyển đổi

Thưa anh, nhìn qua hai giải thưởng của Hội Nhà văn Hà Nội và Hội Nhà văn Việt Nam năm 2008 đều thấy vắng bóng LLPB. Là người làm phê bình, lại là Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Hà Nội, anh có thể đánh giá căn nguyên sự "thất bát" này?

- LLPB đang trong bước chuyển đổi từ hệ hình nghiên cứu, đánh giá, khen chê cũ sang hệ hình mới, một sự chuyển đổi đòi hỏi căn bản và chuyên sâu. Trong quá trình chuyển đổi đó, đòi hỏi phê bình đạt ngay một thành tựu lớn lao, sâu sắc là điều bất khả. Viết một bài phê bình hay đã khó, để có một tập phê bình hay lại càng khó gấp bội. Ở đây, cũng cần phân biệt phê bình văn học với lý luận văn học và nghiên cứu văn học. Phê bình là ở thì hiện tại, là đáp ứng cái đang diễn ra, là tiếng nói với cái hôm nay. Giải thưởng văn học hằng năm của các hội trao chính là nhằm vào bộ môn phê bình, tuy ta vẫn hay nói gộp là LLPB. Nhìn chung, tôi không thất vọng khi mấy năm qua ở các giải thưởng văn học hằng năm LLPB đang vắng bóng. Thời gian không lâu nữa, nếu ban giám khảo chịu đọc và có cách tiếp cận mới với phê bình văn học, tôi tin, sẽ có giải thưởng cho bộ môn này.

Xu thế của người viết gần đây tập trung khá nhiều vào tự truyện, hồi ký đặc biệt là ở giới trẻ, trong đó có những truyện rất nhạy cảm như "Bóng"… LLPB dường như còn chậm vào cuộc để làm đúng vai trò phân tích, định hướng của mình?

- Tôi đồng ý. Thể loại tự truyện xuất hiện khá nhiều trong văn học ta gần đây chứng tỏ sự phát triển của ý thức cá nhân trong một xã hội dân sự. Từ các tự truyện thấy ra nhiều vấn đề của đời sống chính trị, văn hóa, tinh thần, mà nếu được cộng hưởng và phân tích sẽ là một kích thích tốt không chỉ cho sự phát triển của văn học, mà cho cả xã hội nói chung. Đáng tiếc, phê bình đã chưa làm được việc này. Một cuốn tự truyện như "Lê Vân sống và yêu" đã bị chìm ngập trong những đánh giá đạo đức phiến diện, hẹp hòi, mà lẽ ra nó đáng được phân tích, soi chiếu sâu kỹ dưới góc độ văn hóa văn học. Hoặc như một số tự truyện gần đây của những người thuộc giới đồng tính cũng cần được nhìn nhận sâu hơn, đúng hơn.

Đội ngũ LLPB đang được đánh giá là "thiếu và yếu". Theo anh "thiếu" như thế nào và "yếu" vì đâu?

- Đội ngũ LLPB ở ta thiếu tri thức và yếu bản lĩnh. Cái này có nguyên nhân từ cả hai phía chủ quan và khách quan và đều chậm được khắc phục.

Các nhà LLPB của ta hiện nay có chuyên nghiệp không, ở góc độ có sống được bằng nghề của mình?

-  Các nhà LLPB của ta không chuyên nghiệp về nghề và càng không sống được bằng nghề. Có thể nói, LLPB ở ta chủ yếu do nhà giáo và nhà báo làm, họ ăn lương báo, lương giáo và làm văn phê bình. Sáng tác còn khó hoặc không sống được bằng tiền viết thì sao LLPB chỉ trông vào viết mà sống được!

Nghị quyết 23 của Bộ Chính trị mới ban hành nhằm tiếp tục xây dựng và phát triển văn học nghệ thuật trong thời kỳ mới có nói: "Tổ chức nghiên cứu, chọn lọc thành quả lý luận văn học, nghệ thuật của cha ông và thế giới, vận dụng sáng tạo…". Theo anh, việc này có vai trò thế nào đối với việc khẳng định lại vị thế của LLPB VHNT trong "thời đại mới"?

 

- Điều này trước đây ta cũng đã nói. Phương châm chỉ đạo "lấy xưa phục vụ nay, lấy ngoài phục vụ trong" đã bám sát đường lối văn nghệ của Đảng ta từ lâu nay. Vấn đề là thực hiện thế nào thôi. Đó là một điều đáng nghĩ và đáng bàn.

Tới đây anh có dự định gì trong công việc chuyên môn của mình, viết một cuốn sách mới, thực hiện một công trình phê bình…?

- Tôi vẫn viết phê bình (dưới các dạng thức của nó), dịch phê bình đều đặn vì đó là công việc thường xuyên (và ăn lương) của mình. Hướng tôi quan tâm hiện nay là chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn học. Còn như dự định một cuốn sách phê bình thì cho phép tôi không nói trước.

Xin cảm ơn anh!

(HNM)

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác