Gặp dịch giả Lê Khánh Trường: Văn học Nga sẽ khởi sắc

Tên tuổi nhà giáo - nhà văn - dịch giả Lê Khánh Trường (ảnh) từ lâu đã rất gần gũi với những độc giả yêu văn học Nga. Cả cuộc đời gắn bó với tiếng Nga, với văn học Nga, ông đã dịch hàng trăm tác phẩm, trong đó có những tác phẩm nổi tiếng của Dostoievsky, Pasternak, Aitmatov, Simonov... như "Bác sĩ Zhivago, Mười bảy khoảnh khắc mùa xuân, Một ngày dài hơn thế kỷ, Đoạn đầu đài, Chàng thiếu niên…"

Gặp dịch giả Lê Khánh Trường: Văn học Nga sẽ khởi sắc - ảnh 1Tại TP.HCM, mặc dù đang mang trọng bệnh, luôn phải dùng bình oxy để thở, ông vẫn dành cho phóng viên Báo SGGP một cuộc trao đổi cởi mở, chân thành về tình yêu của ông với đất nước, con người và văn học Nga.


Những giá trị bất biến

* Phóng viên:-
Thưa ông, nhà văn Vladimir Sorokin khi trả lời phỏng vấn Báo Gazeta Wyborcz đã khẳng định: Văn học- đó là “thương hiệu” của nước Nga! Những ngày này, thế giới đang chuẩn bị tổ chức kỷ niệm 90 năm Cách mạng Tháng Mười, ông đang nghĩ gì?

* Nhà giáo- nhà văn- dịch giả Lê Khánh Trường: - Đó là một cách tôn vinh văn học Nga của Sorokin. Những dịp như thế này, người ta lại càng nhìn rõ những giá trị Nga chân chính- những giá trị bất biến theo thời gian và những thăng trầm của lịch sử. Và khi nói đến “giá trị Nga”, làm sao không thể không nói đến văn học Nga?

* Theo ông, điều gì đã tạo nên tầm vóc thế giới cho văn học Nga?

* Đó là những tư tưởng tiên tiến của thời đại mà các nhà văn, nhà thơ Nga đã sống. Người ta có thể quên tên các vua chúa triều đại khi A. Pushkin sống cùng. Nhưng vì sao đến nay, ba trăm năm đã trôi qua, tên tuổi A. Pushkin càng thêm chói lọi, in sâu vào tâm khảm các thế hệ người Nga? Những tác phẩm của A.Pushkin, L.Tolstoi, D. Dostoievski, B. Pasternak, M. Sholokhov, Ch. Aitmatov… sẽ sáng mãi với thời gian, bởi nó chứa đựng những tư tưởng tiên tiến của thời đại mà họ đã sống. Những tác phẩm của họ đã truyền bá lòng yêu nước, tinh thần nhân đạo cao cả; tư tưởng phê phán, tố cáo xã hội sâu sắc, khát vọng tự do, dân chủ thông qua các hình tượng văn học độc đáo. Đó thực sự là những bài ca ca ngợi những giá trị chân- thiện- mỹ. Tôi nghĩ, chính những tư tưởng này đã tạo nên tầm vóc thế giới cho văn học Nga.

Làm gì cũng đều phải xuất phát từ trái tim

* Nhiều thế hệ sinh viên ở Hà Nội hay TP.HCM vẫn còn nhớ những bài giảng của ông về văn học Nga. Là một nhà giáo, để học trò sau bao nhiêu năm vẫn còn nhớ đến lời giảng của thầy; là dịch giả, để người đọc không chỉ nhớ mà thật sự kinh ngạc trước những bản dịch được Việt hóa thật mượt mà, trau chuốt mà mình dịch, theo ông để được như vậy yếu tố nào là quan trọng nhất?

* Quan trọng nhất là tình cảm mình truyền vào đó nhưng dĩ nhiên cũng phải có chút tài năng. Gần 43 năm tôi làm giảng viên dạy tiếng Nga và văn học Nga và ngót 40 năm gắn liền với công việc dịch thuật mà phần lớn là dịch tiếng Nga, với tôi dù làm gì cũng đều phải xuất phát từ trái tim. Khi tôi dạy văn học Nga, tôi ý thức mình đang hướng cho sinh viên biết cảm thụ một nền văn học lớn để sống có ích cho cuộc đời. Bởi vì sau này dù có làm gì thì trước hết các em cũng phải làm người và làm người tử tế đã. Những tác phẩm văn học đích thực hướng con người tới chân - thiện - mỹ. Dạy văn học Nga, tôi muốn truyền cho sinh viên yêu nước Nga, yêu văn học Nga như tôi đã yêu và yêu say đắm. Còn khi dịch cũng vậy, phải bằng tình yêu thực sự, mình và tác phẩm mới hòa làm một. Vì vậy, tôi không dịch ẩu, dù chỉ là một chữ.

* Đã dịch nhiều tác phẩm văn học Nga - Xôviết, ông thích nhất là tác giả nào? Có đoạn dịch nào ông tâm đắc nhất?

* Tôi thích các tác phẩm của Lev Tolstoi, Turgenep, Sholokhov, Pushkin… Sau này là Aitmatov. Còn nhớ, khi dịch Đoạn đầu đài của Aitmatov, đến đoạn con sói mẹ mất con nhìn vầng trăng rồi tru lên phẫn uất, tôi đã thả hồn mình trong hoàn cảnh đó để làm sao cho độc giả thấy được sự uất hận, đau buồn của một con vật khi nó mất đi đứa con thân yêu mà mình chỉ có cách đứng nhìn chứ không giúp gì được. Ở Một ngày dài hơn thế kỷ tôi tự hóa thân mình vào người thầy giáo bị oan ức về lý lịch sống ở một ga xép hoang vu… Nói chung, phải hóa thân vào từng hoàn cảnh của nhân vật mới “cảm” để dịch hay được. Với Pushkin, tôi vô cùng ngưỡng mộ ông.

* Ông là người dịch nhiều và nhanh nhất các sách Nga nhưng không thấy ông dịch thơ Nga. Vì sao vậy?

* Thú thật, thơ rất khó dịch. Bởi dịch thơ mà không hay thì dịch làm gì. Như Pushkin - “mặt trời thi ca của nước Nga” mà không truyền đạt hết cái hay, tinh túy, cái thần của ông thì đừng làm.

Tôi hạnh phúc chờ đợi để được dịch những tác phẩm hay

* Ở trên ông cho rằng chính những tư tưởng tiên tiến của thời đại mà các nhà văn, nhà thơ Nga đã sống đã tạo nên tầm vóc thế giới cho văn học Nga. Các nhà văn nhà thơ ở Nga luôn được kính trọng và ghi nhớ như những người con yêu quý nhất của nhân dân. Họ được gọi là nhà tư tưởng, người bảo vệ nhân dân bởi vì họ là những người sẵn sàng hy sinh vì nhân dân, vì đất nước. Thế nhưng, ông có thấy, điều đó chỉ đúng với trước kia? Còn hiện nay, có cảm giác không được là như thế. Ông nhận xét thế nào về văn học Nga trong những năm gần đây?

* Thật đáng buồn! Những năm gần đây, văn học Nga không xuất hiện những tác phẩm đỉnh cao. Bây giờ, ở Việt Nam người đọc yêu văn học Nga vẫn chỉ được đọc những tác phẩm in lại của những năm 60-80-90. Ngay như bản thân tôi, khi dịch cuốn Putin-ông là ai? cũng phải dịch từ tác giả Trung Quốc. Kể cả những nhà văn thuộc thế hệ sau này như Aitmatov cũng không thấy xuất hiện những tác phẩm xuất sắc. Vừa rồi cuốn tiểu thuyết Dầu lửa của Marina Iudenich bán đắt như tôm tươi ở Mátxcơva, giải mã các kế hoạch bí mật phục hồi vị thế nước Nga của ông Putin với rất nhiều chuyện thâm cung bí sử, song tôi thấy ít giá trị văn chương. Nước Nga xảy ra biến động lớn và khủng hoảng nhiều năm liền. Điều đó kéo theo sự khủng hoảng của nền văn học. Đáng tiếc là chưa xuất hiện những tác phẩm mang hơi thở thời đại với những biến cố lớn lao ấy. Văn học đã không theo kịp chính trị và kinh tế…

* Ông đã dành cho văn học Nga tất cả tình yêu và sức lực của mình. Ông có tin rằng, văn học Nga sẽ hồi phục?

* Không chỉ người Việt Nam mà những ai đã đến và gắn bó với nước Nga, với Liên Xô trước đây đều hiểu được nhiều điều về đất nước, con người và tình nhân ái của người Nga phần lớn là qua những tác phẩm văn học của A.Pushkin, L.Tolstoi, D. Dostoievsky, B. Pasternak, Ch. Aitmatov… Với tôi, bất chấp những biến đổi, cứ mỗi lần về với văn học Nga, tôi lại như trở lại vẹn nguyên những gì đẹp đẽ nhất. Ở trên tôi đã nói, nước Nga những năm gần đây thiếu những tác phẩm hay từ văn học cho đến phim ảnh. Để phục hồi một nền văn hóa vĩ đại như trước đây thì không thể một sớm một chiều mà phải có thời gian. Tôi mong nước Nga lấy lại vị thế cường quốc của mình và tin tưởng vào điều đó. Bởi nước Nga từ năm 2000 đã có Putin. Nước Nga đang phục hồi, ổn định và phát triển. Tôi rất hy vọng với sự ổn định này, văn học Nga sẽ khởi sắc.

* Ông đã khẳng định một niềm tin về sự phục hồi của văn học Nga. Nếu xuất hiện một tác phẩm văn học Nga hay, ông sẽ tiếp tục dịch chứ?

* Dĩ nhiên rồi, tôi rất hạnh phúc được làm điều đó và đang chờ đợi tác phẩm đó xuất hiện. Tôi hy vọng nước Nga trong trái tim tôi sẽ tiếp tục vững vàng và sẽ có một cuộc “trở lại” đầy ấn tượng…

* Xin cảm ơn ông.

HỒNG QUÂN - THẠCH THẢO thực hiện

(Sài Gòn Giải phóng)

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác