Có một "Khúc độc hành" mang tâm sự nhà thơ

(Toquoc)- Một ngày đặc biệt trong năm 2011, ngày 11/11 tại Hội liên hiệp Văn học Nghệ thuật Hà Nội, Hội Nhà văn Hà Nội đã long trọng tổ chức kỷ niệm 90 năm sinh nhà thơ Quang Dũng Khúc với tên gọi "Khúc độc hành" được lấy từ câu thơ nổi tiếng “Sông Mã gầm lên khúc độc hành".

Tây Tiến - cột mốc sự nghiệp thi ca của Quang Dũng

Trong sự nghiệp thi ca của Quang Dũng, không thể không kể tới Tây Tiến, một tác phẩm vừa có nét, bi tráng, kiêu hùng vừa có nét hào hoa của một chàng trai Hà Nội. Đây là bài thơ tiêu biểu cho sự nghiệp thi ca của Quang Dũng.

Nhà thơ Vũ Quần Phương đặt ra hai câu hỏi về giai đoạn sáng tác nào của Quang Dũng thành công nhất và tại sao phải đến thời điểm đó mới bộc lộ. Đó là giai đoạn 1946-1950, trong đó có sự ra đời bài thơ Tây Tiến. Tây Tiến là bài thơ vượt qua ranh giới cảm xúc kiểu Thơ Mới, nó trộn hai chất liệu của hiện thực và lãng mạn đem đến những câu thơ tài hoa, lạ, vừa tái hiện hiện thực nhưng cũng chứa cả sự huyền ảo, uyển chuyển như "Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc", "Khèn lên man điệu hồn e ấp”, “Mai Châu mùa em thơm nếp xôi"… Ở nhiều câu thơ, người đọc chỉ có thể cảm nhận được qua ngôn từ, qua hình ảnh với sự chuyển động khe khẽ chứ không thể hiểu rạch ròi, hiểu chi tiết, hiểu theo kiểu cắt nghĩa.

Nhà thơ Vân Long đánh giá về giọng điệu thơ kháng chiến chống Pháp sau 1954, ngoài Đèo Cả của Hữu Loan thì chỉ có Tây Tiến của Quang Dũng "cách viết hai bài thơ này, không một tài thơ nào trước đó có được! Khi chúng đã được khí phách cả một thời đại ùa vào, chắp cánh cho chúng, gia tăng, bùng nổ nội cảm của tác giả đến mức họ tự thấy phải viết một cách mãnh liệt, khắc nghiệt thế nào để ngay từ nhịp điệu lẫn tu từ phải khác trước”.

Vượt qua cảm xúc kiểu Thơ Mới chính là vượt qua sự quen thuộc để đóng góp cho nghệ thuật một cái mới. Cái mới của văn chương không phải là sự phủ nhận hoàn toàn, tuy nhiên nó cũng không dễ dàng được chấp nhận ngay.

Những câu thơ: "Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm" từng có một thời được coi là mộng rớt, là tiểu tư sản và bị phê phán. Chính nhà thơ - nhà giáo Đặng Hiển trước khi xúc động kể về những kỷ niệm với Quang Dũng đã xin lỗi vì trước đây ông cũng từng giảng dạy cho học sinh như thế.

"Đã có lúc, người ta cho rằng bài thơ Tây Tiến không có tác dụng tích cực, vì nó buồn, nó tô đậm cái gian khổ, cái tổn thất, làm nhụt nhuệ khí…" (Tuyển tập Quang Dũng - Trần Lê Văn).

Thế nhưng phải có những câu thơ này chúng ta mới hiểu đầy đủ về người lính ra trận và thấy họ gần gũi hơn - nhà thơ Vũ Nho khẳng định. Không vì bom đạn mà trở thành con người khô cứng, không vì chết chóc mà bi luỵ căm thù… họ vẫn có những mơ mộng, vẫn có những phút để hồn mình lang thang được trở về với quê nhà trong không gian yên bình, tĩnh lặng.

Tây Tiến là bài thơ "suýt chết" của Quang Dũng. Nhưng hình như những tác phẩm nào "suýt chết" mới có cơn sống lâu - Nhà thơ Vũ Quần Phương hóm hỉnh đúc kết về sự nghiệp văn chương của Quang Dũng và của các nhà văn Việt Nam nói chung. Quả đúng như thế, trước nay, những tác phẩm đỉnh cao của văn học Việt Nam khi mới ra đời thường bị cho là "có vấn đề”, bị mổ xẻ, tranh cãi. Và thời gian đã làm đúng cái phận sự sàng lọc và chứng minh của minh để tìm được chỗ đứng xứng đáng cho các tác phẩm văn học đó.

 

Tây Tiến đã vượt xa giá trị một bài thơ…

Từ hai cuộc chiến tranh vĩ đại của dân tộc, chúng ta có không ít các trung đoàn, tiểu đoàn hăng hái tham gia với nhiều thành tích cũng như sự quả cảm anh dũng hi sinh. Nhưng có lẽ người ta biết đến, nhớ đến, nhắc đến tên một vài trung đoàn bởi ở đó có sự hiện diện của đội ngũ văn nghệ sĩ. Tiểu đoàn 307 của Nguyễn Bính, Hữu Thỉnh với Năm anh em trên một chiếc tăng, Phạm Tiến Duật với Tiểu đội xe không kính… và trung đoàn 52 của Quang Dũng cũng là một trong số trường hợp được nhớ đến như vậy.

Trong thực tế, trung đoàn này cũng không phải là quá lớn, và chắc hẳn nó cũng giống nhiều các trung đoàn khác khi có mặt ở nơi tiền tuyến. Điểm khác biệt duy nhất có lẽ là xuất thân của những người lính, họ đa phần là học sinh, sinh viên của thủ đô gác bút cầm súng, xung phong có mặt nơi ác liệt nhất của chiến tranh. Cùng với trung đoàn thủ đô được nhắc đến trong tác phẩm Sống mãi với thủ đô của Nguyễn Huy Tưởng, thì Tây Tiến của Quang Dũng đã khắc hoạ sinh động, làm chúng ta hiểu thêm về hình ảnh người chiến sĩ thủ đô.

Hiện nay ở Mai Châu (Hoà Bình), 10 câu thơ trong bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng đã được khắc vào bia đá, bia tưởng niệm các liệt sĩ và chiến tích trung đoàn 52.

Năm 2008 các cựu chiến binh và đông đảo độc giả yêu mến Tây Tiến đã có cuộc mít tinh kỷ niệm 60 năm ra đời bài thơ.

Để tôn vinh đóng góp cho văn học của Quang Dũng, câu lạc bộ Văn nghệ sĩ Xứ Đoài đã đúc tượng nhà thơ và đặt tại sân trường - nơi Quang Dũng từng học.

Lâu nay Quang Dũng được nhắc đến như một nhà thơ trong hiện tượng "thơ một bài" - Tây Tiến như Vũ Đình Liên (với Ông đồ), Đoàn Văn Cừ (với Chợ tết)… Nhưng Quang Dũng còn có "Đôi mắt người Sơn Tây”, có “Mây đầu ô” cũng là những thi phẩm độc đáo, đáng đọc và đáng nhớ.

Không những thế, Quang Dũng còn là một tác giả văn xuôi. Ông từng có tập truyện ngắn Mùa hoa gạo xuất bản năm 1950 và hàng loạt tập bút kí, truyện kí, kí sự, có thể kể ra như: Đường lên Châu Thuận (1964), Nhà đồi (1970), Làng đồi đánh giặc (1976)… Thế nhưng chưa thật sự có nhiều công trình nghiên cứu và đánh giá đúng mảng văn xuôi của Quang Dũng. Độc giả vì thế cũng ít người biết đến nhà thơ Quang Dũng viết khá nhiều văn xuôi.

Tại lễ kỷ niệm 90 năm ngày sinh nhà thơ Quang Dũng, những câu thơ trong Tây tiến, Mây đầu ô được hiện diện song hành bên những bức tranh khiến cho nhiều người nghĩ đến sự tài hoa của Quang Dũng.

Có nhiều nhà văn, nhà thơ nói với tôi rằng, làm thơ để người đọc nhớ được một câu thơ đã quý rồi, để họ nhớ một bài thơ càng quý và để tên bài thơ thay thế tên tác giả thì thành hiếm, không phải ai cũng được như vậy. Viết đến đây, tôi chợt nhớ đến Quang Dũng, một nhà thơ đa tài, nhưng lâu nay số đông chỉ nhớ đến và gọi ông là nhà thơ của Tây Tiến, tôi trầm ngâm nghĩ đến nhiều nhà văn, nhà thơ khác tương tự và đặt câu hỏi, không biết nên vui hay buồn...

Hiền Nguyễn (thực hiện)

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác