Chất lượng kịch bản phim nên đến với văn học… may ra

Trên thế giới không ít bộ phim lừng danh có kịch bản từ các tác phẩm văn học nổi tiếng của nhà văn, nhà viết kịch "Hăm lét", "Mác bét"… Từ thực tế có thể khẳng định, các tác phẩm văn học chính là nguồn vô tận cho các nhà làm phim và trong tình thế hiện nay việc đến với tác phẩm văn học chính là biện pháp "cứu cánh" cho sự nghèo nàn kịch bản phim, nâng cao chất lượng phim Việt Nam.

1. Trong bài viết của một đồng nghiệp trẻ rất sành điện ảnh đã hé lộ nhận xét bi quan của nhà báo Đoàn Tuấn - Phó TBT Tạp chí Thế giới điện ảnh về chất lượng tham gia tranh giải Liên hoan Phim Quốc tế (LHPQT) diễn ra cuối tháng 10/2010 rằng "… Tất cả các phim tranh giải chất lượng rất xấu".

Còn bà Aruna Vasudey, Chủ tịch NETPAC (Mạng lưới phát triển điện ảnh châu Á), thành viên BGK nhiều liên hoan phim lừng lẫy như Cannes, Karlory Vary… mặc dù rất tế nhị trong vai trò là khách được mời làm Chủ tịch BGK NETPAC tại LHPQT Việt Nam vẫn phải nhận xét: "Các bạn tổ chức lần đầu, tốn không ít tiền của mà lại chọn phim kém thế". Nếu tôi là người có trách nhiệm trong giới điện ảnh Việt Nam sẽ đành trả lời bà rằng: "Chúng tôi có chọn đâu mà phim Việt Nam chỉ có thế thôi".

Tính từ thời điểm đất nước ta thực hiện chính sách đổi mới toàn diện cách đây hơn 20 năm thì có thể nhận ra thực trạng đáng buồn về chất lượng phim Việt Nam lại đi ngược lại tình hình phát triển kinh tế, xã hội của nước ta. Trước đây, phim nước ta, kể cả phim nhựa và phim truyền hình đều ít nhiều hấp dẫn đối với khán giả. Không ít bộ phim đã để lại ấn tượng sâu sắc không chỉ đối với khán giả Việt Nam mà cả khán giả và những nhà chuyên môn thế giới như "Vợ chồng A Phủ", "Bao giờ cho đến tháng mười"…

Thời gian gần đây, mặc dù các nhà quản lý, các nhà làm phim Việt Nam đã có rất nhiều cố gắng để kéo khán giả về với phim nội địa như áp dụng công nghệ hiện đại trong khâu sản xuất, dàn dựng, mua bản quyền để Việt Nam hóa các phim ăn khách của thế giới, dành giờ vàng trên truyền hình cho phim nội địa, nhưng đáng tiếc thay sức hấp dẫn của phim Việt Nam ngày càng yếu đi. Hiện tượng khán giả ngao ngán buộc phải chuyển kênh, các rạp chiếu bóng vắng hoe cho dù rạp giở đủ trò câu khách như khuyến mãi, quay thưởng cho vé vào rạp khi chiếu phim Việt Nam

Gần đây nhất vào ngày 21/4, bộ phim truyền hình nhiều tập "Anh chàng vượt thời gian" đang chiếu dở buộc lòng bị ngừng lại vì sự phản ứng quá dữ dội của khán giả trước sự yếu kém khó tưởng tượng của phim. Từ nhiều góc độ dư luận đã truy tìm, cắt nghĩa nhiều nguyên nhân yếu kém, sự chối bỏ của khán giả trước phim Việt Nam. Nào là sự du nhập ồ ạt, thiếu chọn lọc của phim nước ngoài, trong đó dòng phim Trung Quốc, Hàn Quốc... có thể nói đang chiếm đoạt hầu hết các giờ chiếu trên đài TH Trung ương và địa phương tạo ra sự "cưỡng hiếp" thẩm mỹ và đáng sợ hơn cả là sự xây dựng, hình thành nhân cách, đạo đức, kiến thức của khán giả Việt Nam, nhất là khán giả trẻ. Không ít thanh niên và cả diễn viên Việt Nam chạy theo từ cách trang điểm theo phong cách môi nâu mắt trầm đến cách sống u buồn vì chứng máu trắng, tính trữ tình vờ của mối tình tay ba trong phim Hàn Quốc.

Chất lượng kịch bản phim nên đến với văn học… may ra - ảnh 1

Một cảnh trong phim "Cánh đồng bất tận".

Một buôn làng hẻo lánh trên Tây Nguyên xa xôi còn đua nhau đặt tên con là "Ly Uôn… này, Pac Chi... khác" bởi ngấm phim Đại Hàn. Rồi sự đầu tư kỹ thuật chưa được trú trọng dẫn đến kỹ thuật, thủ pháp dàn dựng kể cả phim nhựa của ta lạc hậu đến mức chỉ ở trình độ thập niên 60 của thế kỷ XX như nhận xét của đạo diễn Pháp Philip Noyce đánh giá 2 phim nhựa Việt Nam tham dự LHPQT năm 2010. Trong kịch bản, diễn xuất sự lạc hậu này còn đáng sợ hơn khi phim Việt Nam giờ đây ngoài sự kịch hóa là sự thịnh hành các thủ pháp thuần túy hình thức mà phim thế giới đã vượt qua yếu tố tình dục thô thiển, dùng diễn viên xinh đẹp hở hang đóng vai.

Cách đây hơn 20 năm, phim ta kín đáo, tế nhị trong xử lý sex và những cảnh nóng bao nhiêu thì đến nay "bừa bãi" và bị lạm dụng đến thô thiển bấy nhiêu. Nguyên nhân nữa cũng được đưa ra là tính chuyên môn của những người dính dáng đến công việc sản xuất, kiểm duyệt… phim. Trong khâu kiểm duyệt một định đề ngắn gọn đã được khẳng định có tác động lớn đến chất lượng, độ hấp dẫn của mỗi bộ phim. Từ góc độ của người cầm bút tôi coi chất lượng phim của ta gần đây đáng báo động chủ yếu do chất lượng kịch bản, cách tổ chức để khai thác kịch bản.

2. Thời bao cấp số lượng phim sản xuất hàng năm tính trên đầu ngón tay, vì vậy lượng kịch bản dùng cho việc sản xuất này cũng theo đó mà quyết định. Vì ít ỏi nên sự chọn lựa kịch bản rất nghiêm ngặt. Các tác giả chuyên nghiệp cũng vì thế mà cố gắng nâng cao chất lượng để mong lọt vào mắt xanh nhà sản xuất chủ yếu là nhà nước với một hệ thống kiểm duyệt nghiêm khắc.

Từ khi truyền hình có tốc độ phát triển nhanh thì nhu cầu về phim tăng vọt. Từ số lượng trên dưới một chục phim đến nay mỗi năm cần đến hàng trăm, hàng nghìn phim. Sự mâu thuẫn về cung và cầu đã đẩy các nhà sản xuất phim từ chỗ thủng thẳng ngâm ngợi đến sự lúng túng của người đang bị thúc ép dồn dập. Lượng phim trong nước không thể đáp ứng thì việc nhập phim nước ngoài, thậm chí bất chấp tất cả những tác động ngoài ý muốn là điều không thể tránh khỏi.

Người viết bài này đã "đề đạt nguyện vọng" giám đốc một kênh truyền hình rằng "Nên tạo khác biệt cho kênh của bạn bằng việc chiếu lại một cách hệ thống phim Việt Nam từ thời đen trắng kiểu như "Vườn cam", "Khói trắng", "Cô gái công trường", "Vợ chồng A Phủ", "Kim Đồng", "Cánh đồng hoang" đến các phim Việt Nam có chất lượng hiện nay như "Cánh đồng bất tận" xem sao. Ông giám đốc này nhăn nhó bảo rằng "Ý của bác rất hay vì nó sẽ mang lại nhiều tác dụng trong giáo dục, nhất là cho thế hệ trẻ, cũng như niềm tự hào về phim ta. Nhưng ngặt nỗi tiền lôi được những phim đó ra chiếu trên kênh của em đắt mấy lần so với việc nhập phim nước ngoài. Mà nói thật với bác, việc gì em phải nhập. Các đài khác chiếu xong rồi lại giao cho em cuốn chiếu vừa đỡ tốn tiền, vừa giữ được hoà khí, aôsi liên hệ trong làng truyền hình với nhau".

Tôi không khỏi buồn khi nhớ lại dịp làm việc với Đài MBC của Hàn Quốc. Tuy chỉ là đài phát thanh nhưng họ đồng thời là cơ sở sản xuất phim lớn đủ sức cạnh tranh với các hãng làm phim chính thống của Hàn Quốc. Mỗi năm MBC sản xuất hàng trăm bộ phim các loại. Tóm lại trong khi người ta có chiến lược sản xuất phim để chinh phục khán giả trong và ngoài nước thì các đài TH của ta đang có chiến lược để nhai lại, tận dùng dòng phim rẻ như cho của nước ngoài tràn vào vô tội vạ với những mục đích khác nhau.

3. Trước khi tạo được cơ chế chuyên nghiệp để sản xuất kịch bản và ngay cả khi có cơ chế này thì một giải pháp cần coi trọng nhất đó là các nhà làm phim nên đến với các tác phẩm văn học. Trên thế giới không ít bộ phim lừng danh có kịch bản từ các tác phẩm văn học nổi tiếng của nhà văn, nhà viết kịch "Hăm lét", "Mác bét"… (Shakespeare), "Thằng ngốc", "Tội ác và trừng phạt (Dostoevsky), "Chiến tranh và hòa bình", "Anna Karênin" (Lev Tolstoy), "Con đường đau khổ" (A.Tolstoy), "Hội chợ phù hoa" (Thackeray), "Những người khốn khổ", "Thằng gù nhà thờ Đức Bà" (V.Hugo), Các tác phẩm của Kim Dung…

Ở nước ta một thời rộ lên việc chuyển thể các tác phẩm của Ngô Tất Tố, Nam Cao, Tô Hoài, Nguyễn Huy Tưởng, Nguyễn Quang Sáng, Nguyễn Huy Thiệp… Ngay truyện vừa "Làng lặng lẽ bên sông" (bằng khen trong cuộc thi truyện vừa của HNV Việt Nam của kẻ viết bài mọn này). Cá biệt gần đây có Hồ Biểu Chánh ("Án tình"), Nguyễn Ngọc Tư ("Cánh đồng bất tận")… Nhìn chung các bộ phim chuyển thể từ tác phẩm văn học của nước ta ít nhiều tạo ra được giá trị, hấp dẫn được khán giả.

Từ thực tế như vậy có thể khẳng định, các tác phẩm văn học chính là nguồn vô tận cho các nhà làm phim và trong tình thế hiện nay việc đến với tác phẩm văn học chính là biện pháp "cứu cánh" cho sự nghèo nàn kịch bản phim, nâng cao chất lượng phim Việt Nam. Biện pháp này không phải là mới trong nền điện ảnh thế giới và ngay cả các nhà sản xuất phim nước ta.

Tôi còn nhớ một kỷ niệm vào những năm đầu thập niên 90 của thế kỷ XX là giai đoạn tôi đang sáng tác sung sức. Liền trong 5 năm (1988-1992), tôi cho in tới 13 cuốn tiểu thuyết thì nhà văn Nguyễn Thị Thu Huệ phụ trách hãng phim truyền hình dạo đó đã cho biên tập viên tên Hương, con gái NSƯT Tất Bình đến tận nhà tôi đặt vấn đề hợp tác chuyển thể các tác phẩm của tôi thành phim truyền hình…

Nói thế để thấy rằng, tác phẩm văn học đã từng được các nhà làm phim đúng nghĩa một thời thật sự quan tâm. Đáng tiếc sự quan tâm đó ngày nay đã nhạt nhòa, biện pháp khai thác tác phẩm văn học bị các nhà làm phim xem nhẹ nếu không muốn nói là bỏ qua. Vì sao có tình trạng này? Đầu tiên phải tính đến căn bệnh lười đọc, hay nói khái quát hơn là sự xuống dốc của văn học đọc đã lây lan sang cả số người cần đọc như các nhà sản xuất phim đa phần còn trẻ và đang sung sức. Sự ngại đọc này đã khiến họ không thể tiếp xúc được với các tác phẩm văn học đã được các nhà văn dày công, tâm huyết viết ra trong đó chứa đựng ngồn ngộn thực tế xã hội, những cốt truyện, tính cách đa dạng hấp dẫn. Đáng tiếc các nhà làm phim bỏ qua loại quặng quí này đi xào xáo, mua bản quyền để Việt hóa, thậm chí "đạo" lại những phim của nước ngoài.

Nguyên nhân thứ hai với thói quen làm phim mỳ ăn liền này các nhà làm phim ăn xổi chẳng những rất ngại nghiên cứu kĩ tác phẩm văn học để nắm được thần thái của tác phẩm mà còn rất ngại tái hiện các khung cảnh, kể cả trang phục các nhân vật mà tác phẩm văn học dày công nghiên cứu thể hiện.

Vì thế nên mới có tình trạng Hai Bà Trưng thế kỷ thứ V đội khăn Nam Phương Hoàng hậu ra đời cuối thế kỷ XIX. Nón ba tầm của cô gái quan họ thế kỷ XIX ẩn hiện dưới hàng dây điện cao thế và nhà ống. Y phục, cách xưng hô của vua, quan Việt Nam thì y hệt của vua quan Tàu… là thế. Các nhân vật của dòng phim ăn liền thì loay hoay khoe quần áo với những mối tình tay ba, diễn ra trong những biệt thự sang trọng... bất chấp mọi sự sôi động của thực tế xã hội đang là đòi hỏi của bất kỳ một khán giả chân chính nào. Phim ảnh phi thực tế, xem thường khán giả như thế trách chi không bị đông đảo người xem phản đối, gạt bỏ…

Nhu cầu phim tăng vọt đã tạo sự thúc bách khẩn thiết trong khâu kịch bản - nhân tố khởi đầu cho việc hình thành một bộ phim. Nhưng đáng tiếc thay, các nhà quản lý cũng như các nhà làm phim của ta hầu như không để ý mà chỉ nặng về khai thác kịch bản theo kiểu ăn xổi ở thì, bóc ngắn cắn dài, được chăng hay chớ. Công việc tạo ra kịch bản bị thả nổi từ khâu đào tạo biên kịch đến quy chế khuyến khích sáng tác và sử dụng kịch bản. Với cách đối xử bạc bẽo với khâu kịch bản - nhân tố căn bản, mở đầu để hình thành bộ phim như thế trách chi phim nước ta kém thế. Có lối nào thoát được tình trạng này không?

Nhà văn Nguyễn Hiếu

(CAND online)


Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác