Thơ Dương Thuấn viết cho thiếu nhi

(Toquoc)- "Đọc bất cứ bài thơ viết cho thiếu nhi nào của Dương Thuấn ta cũng bất ngờ vì một cái gì đó vừa rất trong sáng, đáng yêu, vừa ngồ ngộ, vui vui lại được diễn đạt bằng cách nói dân tộc, độc đáo"- TS. Đỗ Ngọc Thống.

Thơ Dương Thuấn viết cho thiếu nhi  - ảnh 1

Trong nền thơ ca dân tộc thiểu số hiện đại Việt Nam, Dương Thuấn là nhà thơ dân tộc thuộc thế hệ thứ ba đã thành danh. Anh viết cho nhiều đối tượng khác nhau, nhưng đầu tiên là cho thiếu nhi. Từ tập thơ đầu tay Cưỡi ngựa đi săn viết cho thiếu nhi năm 1991 được Hội Nhà văn Việt Nam tặng giải A đến nay, anh đã lần lượt cho ra đời các tập thơ: Đi tìm bóng núi (1993), Đi ngược mặt trời (1995), Bà lão và chích choè (1997), Hát với sông Năng (2001), Đêm bên sông yên lặng (2004), Thơ với tuổi thơ (2005), Chia trứng công (2006), Lính Trường Sa thích đùa (2006), Soi bóng vào tôi (2009), Trường ca Mười bảy khúc đảo ca (2002)… và các tập thơ tiếng Tày: Lủc pjạ hết lùa (1995), Slíp nhỉ tua khoăn (2002)... Anh đã nhận được nhiều giải thưởng về văn học nghệ thuật. Năm 2010, Dương Thuấn là nhà thơ dân tộc thiểu số đầu tiên cho ra đời tuyển tập thơ song ngữ Tày - Việt dày 2.000 trang gồm ba tập, trong đó tập thứ ba là tập thơ dành riêng cho thiếu nhi.

Là người con của núi cao rừng thẳm, những vần thơ của nhà thơ Tày Dương Thuấn luôn mang đậm hơi thở của cuộc sống vùng cao, từ khung cảnh thiên nhiên đến đời sống sinh hoạt, nếp cảm, nếp nghĩ của con người nơi đây qua giọng thơ mộc mạc, tự nhiên nhưng cũng không kém phần bay bổng, lãng mạn. Ở mảng thơ viết cho thiếu nhi ta thấy một Dương Thuấn không lẫn với ai, hóm hỉnh thông minh, tự nhiên mà gần gũi. Những bài thơ ấy mang đậm phong cách độc đáo, tài hoa, thể hiện sự sáng tạo của một nhà thơ biết “Cầm dao tự phát lối cho mình”. Tuy nhiên việc nghiên cứu về thơ viết cho thiếu nhi của Dương Thuấn đến nay vẫn chưa được quan tâm đúng mức. Một số tác giả như Đỗ Ngọc Thống, Phạm Quang Trung, Phạm Hổ. Trần Thuý Hằng… đã có những nhận xét đánh giá chung về nội dung và nghệ thuật thơ viết cho thiếu nhi của Dương Thuấn và bước đầu đánh giá những đóng góp quý báu của nhà thơ cho nền văn học thiểu số Việt Nam nói riêng và văn học hiện đại Việt Nam nói chung. Trong đó có những ý kiến điểm qua về hình ảnh thiên nhiên miền núi trong thơ viết cho thiếu nhi của anh. Phùng Ngọc Diễn, Trần Thuý Hằng đã có bài giới thiệu về hai tập thơ viết cho thiếu nhi của Dương Thuấn là: Đọc chia trứng công của Dương Thuấn (Phùng Ngọc Diễn), Dương Thuấn và tập Thơ với tuổi thơ (Trần Thuý Hằng). Chúng tôi chưa thấy bài viết nào nghiên cứu một cách cụ thể, toàn diện về hình ảnh thiên nhiên miền núi trong thơ viết cho thiếu nhi của Dương Thuấn. Trên cơ sở tiếp thu, kế thừa ý kiến của những người đi trước, trong bài viết này, chúng tôi hy vọng sẽ đưa ra một cách nhìn và những cảm nhận tương đối cụ thể, toàn diện về hình ảnh thiên nhiên miền núi trong thơ viết cho thiếu nhi của Dương Thuấn.

Đối tượng khảo sát của chúng tôi là 4 tập thơ viết cho thiếu nhi của Dương Thuấn: Cưỡi ngựa đi săn (NXB Kim Đồng, 1991), Bà lão và chích choè (NXB Kim Đồng, 1997), Thơ với tuổi thơ (NXB Kim Đồng, 2005), Chia trứng công (NXB Hội nhà văn, 2006).

Trong hội thảo “Bàn về sáng tác thơ cho thiếu nhi” tại Hà Nội năm 1982. Nhà thơ Phạm Hổ cho rằng: “Thơ cho thiếu nhi nhất thiết phải có hình tượng thiên nhiên. Theo tôi, thiên nhiên là hiện thân của cái đẹp, bằng chính cái đẹp thiên nhiên dạy cho ta yêu cái đẹp, bằng chính sự phong phú, thiên nhiên gợi cho ta nên có cuộc sống phong phú về vật chất và tinh thần.” Đúng như ý kiến của nhà thơ Phạm Hổ, các nhà thơ khi sáng tác cho thiếu nhi luôn lấy thiên nhiên làm đề tài chính. Dương Thuấn cũng vậy, trong bốn tập thơ viết cho thiếu nhi của anh, ta thấy anh đã dành một phần lớn các bài thơ viết về hình ảnh thiên nhiên. Song thiên nhiên trong thơ Dương Thuấn không phải là thiên nhiên nông thôn ở một vùng quê miền xuôi, cũng không phải là thiên nhiên nơi phố phường thành thị, mà là thiên nhiên miền núi. Đọc thơ anh, ta được sống trong bầu không khí rất riêng - không khí của vùng rẻo cao sơn cước Việt Nam với bốn mùa hoa lá cỏ cây và muôn loài muông thú mà nhiều loài cây quả, nhiều loài muông thú chỉ có ở vùng núi rừng hoang sơ mới có. Thiên nhiên miền núi trong thơ Dương Thuấn thật đẹp và thơ mộng, luôn gắn bó hài hoà với cuộc sống con người. Thiên nhiên trong thơ Dương Thuấn được thể hiện ở ba phương diện chính: Bức tranh bốn mùa, Thế giới cây quả, hoa láThế giới loài vật.

 

Bức tranh bốn mùa

Nếu như tuổi thơ Việt Nam đã quen thuộc với bức tranh bốn mùa của Võ Quảng và không quên những vần thơ dí dỏm của ông khi ví bốn mùa như bốn người bạn chăm chỉ, đầy trách nhiệm, giữ gìn cho đất nước luôn luôn mới mẻ, tươi đẹp.   

“Thay ca đổi kíp

Đổi mới non sông

Xuân, hạ, thu, đông

Mỗi người một vẻ”

(Bốn người)

Thì Dương Thuấn trong tổng số gần 200 bài thơ viết cho thiếu nhi đã có tới 22 bài thơ viết về bốn mùa. Có thể nói, trong các nhà thơ viết cho thiếu nhi, Dương Thuấn là một trong những nhà thơ viết nhiều nhất về bốn mùa và các bài thơ ấy cũng rất đặc sắc. Ưu ái nhất là mùa xuân với 13 bài: Xuân gì, Theo mùa xuân đi, Mồng một tết, Chim lửa trời báo tết, Tảo mộ, Bài ca mùa xuân, Bồ khai, Trên đường mùa xuân, Ở đảo đón xuân, Buôn em mùa xuân, Thác Đămbri mùa xuân, Xuân mưa bụi, Xuân đến. Mùa hạ được miêu tả trong bốn bài: Mùa hạ bên non, Tháng sáu, Tháng bảy, Vào hè. Mùa thu hiện bóng trong bốn bài: Cô giáo bản, Xôi đài hái, Thu, Năm mới đến trường. Mùa đông xuất hiện trong một bài: Mùa đông.

Mùa xuân ở rẻo cao làm say đắm lòng người bởi một màu xanh ngút ngàn của cây cối đua nhau đâm chồi nảy lộc. Và trên nền của màu xanh đại ngàn ấy, trăm hoa đua nở, khoe sắc, khoe hương. Đó là những rừng đào rực hồng, rừng ban, rừng mơ hoa nở trắng muốt:

"Hoa đào nở thắm rồi

Rừng hoa ban nở trắng

Dậy ra núi cùng chơi

Mùa xuân đã đến rồi"

(Bài ca mùa xuân - Cưỡi ngựa đi săn)

Mùa xuân không chỉ nhuộm sắc màu tươi trẻ cho đất trời Việt Bắc mà còn là chiếc áo biến hình thổi phồng sức sống cho cỏ cây hoa lá. Đây là quá trình vươn ra thành chồi của chiếc mầm xinh khi xuân về:

“Suốt mùa đông lạnh giá

Chồi nhú trong nách cây

...

Sớm nay mùa xuân đến

Nghe mưa bay nhè nhẹ

Chồi non bừng mở mắt

Nậy vỏ ra, xinh thay”

(Chồi - Thơ với tuổi thơ)

Mùa hè ở miền núi thật khó quên với những cơn mưa rừng, suối lũ "Tháng sáu mưa ngàn, Bất ngờ cơn suối lũ" (Tháng sáu) và sau những cơn mưa ấy măng vầu, măng trúc cựa mình vút khỏi mặt đất:

“Măng vầu cởi áo

Mở lá cánh ve

Ông trời thở phè

Bay từng phoi lửa

Ông sấm ra cửa

Tập súng trên cao”

(Vào hè - Cưỡi ngựa đi săn)

Mùa thu trong thơ xưa nay thường mang đến một nỗi buồn man mác, dịu nhẹ trong lòng người. Nhưng trong thơ viết cho thiếu nhi của Dương Thuấn thì mùa thu lại đem đến cho các em tâm trạng rộn ràng, náo nức. Đó là tâm trạng của các em nhỏ trong mùa tựu trường. Và dòng sông, con suối đầu nguồn nơi các em phải vượt qua khi đến lớp cũng không còn cuồn cuộn dâng nước đục ngầu như mùa hè nữa mà giờ đây nó trở nên hiền hoà, trong xanh như sắc lá:

“Đêm qua trời hiu hiu gió

Sớm ra lành lạnh hơi người

Suối thu sắc xanh như lá

Một năm học mới đến rồi”

(Cô giáo bản - Chia trứng công)

 Mùa đông ở miền núi sương muối lạnh buốt thấu xương nhưng trong lòng các em mùa đông luôn được đón đợi, không đáng sợ bởi các em luôn cảm thấy hơi ấm của tình cảm gia đình đã xua tan tất cả. Thật ấn tượng và thân quen biết bao những tối mùa đông cả gia đình quây quần bên bếp lửa hồng trong nhà sàn vừa sưởi ấm, vừa chuyện trò rôm rả, vừa nghe tiếng ngô nếp nướng lép bép thật vui tai.

“Mùa đông vừa mới đến chiều nay

Tối cả nhà quay mặt vào bếp lửa

Nghe vui tai hạt ngô nướng nổ

Gió vuốt cành lê buốt rợn người”

(Mùa đông - Chia trứng công)

Qua những bài thơ trên ta thấy cảnh sắc bốn mùa đều được Dương Thuấn miêu tả, thâu tóm trong những khoảnh khắc đẹp nhất, điển hình nhất. Bốn mùa trong năm, mùa nào cũng đáng nhớ cũng có những nét riêng độc đáo, đáng yêu luôn được mọi người mong đợi, đón chờ. Nhà thơ đã đem đến cho các độc giả nhỏ tuổi bức tranh bốn mùa thật thơ mộng và đậm đà phong vị vùng cao.

 

Thế giới cây, quả, hoa, lá

Trong thơ Dương Thuấn có cả một vườn bách thảo mà em nhỏ miền núi nào cũng yêu thích. Vườn thơ Dương Thuấn xuất hiện thật phong phú, đa dạng các loài cây, quả, hoa, lá. Nếu nhà thơ Phạm Hổ có cả một tập thơ viết về cây cối - Tập thơ Bạn trong vườn quen thuộc với thiếu nhi ở miền xuôi thì nhà thơ Dương Thuấn lại dành nhiều tâm huyết giới thiệu với trẻ thơ, nhất là trẻ thơ miền núi muôn loài cây, quả, hoa, lá mà nhiều loài chỉ ở miền núi mới có. Đó là những bài thơ: Hoa mơ, Hoa lê, Bjoóc mạ, Hạt dẻ, Cây sau sau, Cây sui, Bứa, Xổ, Gắm, Bồ khai, Núc nác, Mùa hoa chít nở, Hồng sinh con, Mong dưa chín, Cây tre, Chuối rừng

Tác giả viết về các loài cây, quả, hoa, lá ấy với một niềm say mê hào hứng. Loài cây quả nào cũng được nhà thơ khai thác ở khía cạnh riêng độc đáo và khám phá ra vẻ đẹp giàu chất thơ của nó. Đó là cây xổ được nhân hoá như một cụ già lụ khụ đứng bên khe suối vậy mà vẫn khiến người ta ngạc nhiên vì “ra nhiều quả ghê”, là cây sui, cây sau sau cổ thụ - nhân chứng lịch sử chứng kiến bao vui buồn của bản làng:

“Đứng bên sườn núi

Trăm năm chẳng nói cùng ai

Đi xa bản ai ai cũng nhớ

Trẻ con nhớ mùa chim làm tổ

Người lớn nhớ mùa lá non”

(Cây sau sau - Chia trứng công)

Là quả núc nác với sức sống mãnh liệt, mặc nắng táp, gió giật vẫn neo chắc trên ngọn cây:

“Mặc cho nắng táp

Mặc cho gió xoay

To bằng bàn tay

Dài như lưỡi mác”

(Núc nác - Chia trứng công )

Hình ảnh quả cây núc nác là một ẩn dụ chỉ tính cách và sức sống kiên cường vững vàng của người miền núi. Trong thế giới thiên nhiên vùng cao, độc giả luôn yêu thích khi đọc các bài thơ Dương Thuấn viết về các loài hoa: hoa mơ, hoa chít, hoa lê…

Hoa lê thì “Như một đàn bướm trắng, Đến đậu ở quanh nhà". Hoa mơ thì: “Bông nở thành chiếc khuy, Cài áo mây trắng xoá”. Hình ảnh hoa lê như "đàn bướm trắng" và hoa mơ như "chiếc khuy cài áo mây" thật thơ mộng. Dương Thuấn đã chú ý học hỏi lối nói giàu hình ảnh so sánh ví von của người Tày quê anh vì thế hình ảnh thiên nhiên trong thơ anh vừa gần gũi, mặn mà vừa có giá trị trực cảm mạnh mẽ, đạt hiệu quả thẩm mỹ cao.

 Ở mỗi loài cây quả, hoa lá tác giả đều giới thiệu cho các em về đặc điểm riêng của chúng, công dụng của chúng và đặc biệt trong mắt nhà thơ cây nào cũng quý, loài hoa nào cũng đẹp. Không có loại cây, quả, hoa lá nào xấu hay vô dụng, kể cả bjóoc mạ khi nhiều người chê “giống chiếc váy sờn”, “giống tà ma quỷ độc” nhưng nhà thơ vẫn yêu quý và phát hiện ra vẻ đẹp của nó:

“Hãy cứ nở đi bjoóc mạ ơi

Dù ai chê bjoóc mạ vẫn thế

Vẫn đẹp trong mắt ai thấy đẹp

Vẫn say trong lòng ai mê say”

(Bjoóc mạ - Chia trứng công)

Mỗi loài cây quả, hoa lá đều dâng hương thơm quả ngọt và màu xanh cho cuộc sống. Để có được điều ấy nhiều loài cây phải chịu “đau đớn", "thiệt thòi” như cây hồng:

“Sau mùa hái quả

Chém đứt rễ hồng

Từ vết nhựa ứ

Mọc lên cây mầm”

(Hồng sinh con - Chia trứng công)

Hay cây tre núi, sau một lần trổ hoa “Tung muôn hạt đi xa, rồi cả rừng chết đứng”

Nhìn chung, những bài thơ viết về cây cỏ, hoa lá đã cho ta thấy một hồn thơ dạt dào cảm xúc của Dương Thuấn. Đó chính là món ăn tinh thần quý giá mà nhà thơ đã trân trọng mang tới không chỉ bồi dưỡng cho tâm hồn thêm phong phú mà còn giáo dục các em tình yêu thiên nhiên đất nước và ý thức giữ gìn bảo tồn môi trường thiên nhiên, bảo vệ màu xanh cho đại ngàn Việt Bắc.

 

Thế giới loài vật

Cùng với thế giới cây quả, hoa lá nhà thơ Dương Thuấn cũng viết nhiều về thế giới loài vật. Ở một đề tài cũ nhưng Dương Thuấn đã đánh thức được những cảm nhận mới, những hình dung mới về loài vật. Và đằng sau đó là những tấm lòng trẻ thơ yêu loài vật và khát khao khám phá thế giới xung quanh mình. Viết về các loài vật, Dương Thuấn cũng có tới 32 bài thơ miêu tả về đặc điểm hình dáng, đời sống sinh hoạt, tình cảm của loài vật. Đó là các bài: Chèo bẻo, Sâu róm, Những con sâu cơi, Những con sóc, Con rết vua, Cá thần, Đuổi quạ, Hươu con, Bầy khỉ tắm, Ngựa đen ngựa đỏ, Nòng nọc, Rùa bị câm, Gà nhà, Chú ngựa hồng, Ngựa đơn, Con nhím, Thầy mèo, Không còn là ngựa con, Chuyện của cún con, Chim từ quy, Con gấu, Chú ếch ăn trăng, Sủa bóng, Quạ đen quạ khoang, Anh em chuột, Săn lợn lòi, Chuột và trâu, Nai con, Còng gió, Xấu hổ, Con sóc, Bà lão và chích choè.

Tất cả họp lại như một khu bảo tồn động vật hoang dã thật phong phú, ngộ nghĩnh đáng yêu mà nhiều loài vật cũng chỉ ở miền núi mới có. Viết riêng cho lứa tuổi nhi đồng nhà thơ đã dùng một lối nói dí dỏm với nghệ thuật nhân hoá quen thuộc. Đây là chú hươu con láu lỉnh chữa thẹn vì không ăn được quả trám đen tít trên cao “Ta chẳng thèm ăn đâu, Quả trám đen chua lắm” (Hươu con). Chú ếch thích trời mưa để được nằm dài ca hát nên ếch ta nghĩ rằng “Ăn hết trăng sao, Cho trời tối lại, Thành cơn mưa rào” (Chú ếch ăn trăng). Một bầy khỉ rủ nhau ra suối tắm, khỉ mẹ kì lưng cho khỉ con là hình ảnh gợi lên biết bao nhiêu tình mẹ con yêu thương trìu mến:

“Một bầy khỉ rất đông

Rủ nhau ra suối tắm

Khỉ con ngồi yên lặng

Cho khỉ mẹ kì lưng”

(Bầy khỉ tắm - Chia trứng công)

Ở một số bài thơ, nhà thơ đã giới thiệu cho các em về đặc điểm ngoại hình, đặc tính hoạt động của các loài vật. Đó là những con sâu róm đen xì, gớm ghiếc, những con sâu cơi to bằng ngón tay “cặp mắt nổi vằn xanh vằn đỏ” dữ tợn, những con chim chèo bẻo dũng mãnh “thắng diều hâu” bảo vệ đàn vịt trời… con xấu hổ thì đúng như tên của nó “Mỗi khi thấy người, Tay che kín mặt, Xấu hổ nhất đi”, con sóc thì cặp mắt nhỏ đen láy như hạt đậu, mồm luôn kêu “tắc tắc” nhanh thoăn thoắt “Lựa quả chín qủa xanh”… Mỗi loài vật lại có một thói quen riêng khi ngủ:

“Cá dưới vực sâu

Vừa bơi vừa ngủ

Con ngựa ở tàu

Suốt đời đứng ngủ

Con chim đậu vững

Ngủ trên ngọn cây

Con dơi ngủ ngày

Chân treo vòm đá”

(Đi ngủ - Chia trứng công)

Đúng như Tiến sĩ Đỗ Ngọc Thống đã cảm nhận: "Đọc bất cứ bài thơ viết cho thiếu nhi nào của Dương Thuấn ta cũng bất ngờ vì một cái gì đó vừa rất trong sáng, đáng yêu, vừa ngồ ngộ, vui vui lại được diễn đạt bằng cách nói dân tộc, độc đáo". Đó phải chăng là Dương Thuấn đã biết hoà mình vào thế giới của trẻ, nhìn bằng con mắt của trẻ, nghĩ bằng cách nghĩ của trẻ một cách tự nhiên nhất.

Tóm lại, hình ảnh thiên nhiên miền núi trong thơ viết cho thiếu nhi của Dương Thuấn thật phong phú, đa dạng, đầy sức sống, tràn ngập màu sắc, hương thơm của các loại cây qủa hoa lá. Rộn rã âm thanh của các loài chim chóc muông thú và mang đậm đặc điểm của vùng rẻo cao. Thiên nhiên đẹp, thơ mộng nhưng cũng còn hoang dã và nó luôn hiện hữu, gắn bó chan hoà với cuộc sống con người. Với một giọng thơ khi thủ thỉ tâm tình, lúc hóm hỉnh tinh nghịch, với một hệ thống từ ngữ mộc mạc giản dị như cách nói, cách nghĩ của người miền núi cùng với những thủ pháp nghệ thuật nhân hoá, so sánh… anh đã tạo nên những hình ảnh thơ có giá trị trực cảm và rất giàu biểu tượng gần gũi với lứa tuổi trẻ thơ, nên thơ anh đã chiếm được sự yêu quý thật sự của các em. Thơ viết cho thiếu nhi của Dương Thuấn đã góp phần khẳng định vị trí của anh trong nền văn học thiếu nhi Việt Nam nói riêng và thơ ca Việt Nam nói chung. Những bài thơ nhỏ xinh ấy vừa thể hiện tài năng và nét riêng độc đáo của nhà thơ, vừa đem đến cho độc giả những bài học nhân sinh sâu sắc./.

Trần Thị Đoàn - Mai Việt Hồng

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác