Thái Bá Lợi - Ký ức và mơ ước

Thái Bá Lợi sinh năm 1945, thuộc thế hệ nhà văn xuất hiện vào những năm cuối cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước thần thánh của dân tộc. Ông được coi là một trong số những nhà văn viết về chiến tranh sau chiến tranh được bạn đọc chú ý.

        Thái Bá Lợi - Ký ức và mơ ước - ảnh 1

      Nhà văn Thái Bá Lợi (thứ hai bên trái sang) và các bạn văn

Thái Bá Lợi bước vào nghề văn từ những năm 70 của thế kỷ XX. Ông sáng tác không nhiều nhưng mỗi khi đứa con tinh thần của ông ra đời thì đều gây được tiếng vang và đều để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng độc giả, đặc biệt là những tác phẩm mới xuất bản gần đây. Ông đã thử bút và thành công ở hai lĩnh vực truyện và tiểu thuyết. Những trang viết đầu tay là những truyện ngắn: tập truyện Vùng chân Hòn Tàu (1978), Đội hành quyết (1994). Sau này Thái Bá Lợi tập trung bút lực vào viết tiểu thuyết và coi đây là sở trường của mình. Người đọc biết đến ông với hàng loạt cuốn tiểu thuyết có giá trị như: Họ cùng thời với những ai (1978-1980)- tác phẩm đạt giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam; Thung lũng thử thách (1981), Bán đảo (1983), Còn lại với thời gian (1986), Trùng tu (2003)- đạt giải A Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam; Khêmama (2004). Ông có một truyện vừa Hai người trở lại trung đoàn (1978). Ngoài ra ông còn viết báo nhưng người đọc biết đến ông với tư cách là nhà văn nhiều hơn.

Là văn nghệ sĩ thì ai cũng có quan điểm nghệ thuật riêng hoặc chịu ảnh hưởng từ một người khác. Những quan niệm tư tưởng vốn định sẵn đó có ảnh hưởng sâu sắc đến đứa con tinh thần của nhà văn. Thái Bá Lợi cũng không nằm ngoài quy luật đó.

Người ta nói văn là người. Với Thái Bá Lợi quả đúng như vậy. Đọc các tác phẩm của ông và may mắn hơn là sau đó lại được gặp gỡ và trò chuyện nhiều lần với nhà văn, tôi ngỡ ngàng nhận ra rằng con người ông đã được thể hiện sinh động trên những trang văn mà ông viết. Chỉ có điều người đọc tùy theo nhận thức có nhận ra hay không mà thôi. Đến với văn chương, Thái Bá Lợi mang theo một quan niệm thật giản dị: chỉ cần “ biết đọc, biết viết là làm được. Khi đã có nhu cầu cần tâm sự, cần chia sẻ thì chẳng cần tính toán gì, có điều gì thì cứ vô tư viết ra còn phán xét là phần việc của người đọc và thời gian”.

Với Thái Bá Lợi con người vừa là đối tượng phản ánh vừa là mục đích tôn vinh của văn học. Ông tâm sự: “dù ta có viết về cái xấu hay cái tốt, viết về người lớn hay trẻ em, viết về quá khứ, hiện tại hay tương lai cuối cùng vẫn là đề cao giá trị tinh thần vốn có của con người”, “dù là bút pháp của nhà văn có lạnh lùng đến đâu, dù nhà văn viết về cái xấu, cái ác, cái dung tục có sắc sảo đến đâu thì cái đích cuối cùng của văn học là làm sáng ra cái phần trong trắng nhất, phần sáng suốt nhất, phần sạch sẽ nhất, phần nguyên vẹn nhất của con người”. Vậy theo ông, nhiệm vụ của văn học là phải hướng tới con người và vì con người. Văn học có mục đích cao cả và thiêng liêng là “làm sáng ra” phần tốt đẹp nhất của con người. Phải chăng vì thế mà những trang văn của ông thường nghiêng về khai thác những giá trị đao đức, giá trị nhân văn cao đẹp trong cuộc sống dù viết về đề tài nào, về đối tượng nào đi nữa. Mối quan tâm của ông không phải là ở dáng vẻ bề ngoài mà là những phẩm chất, nhân cách cao đẹp ẩn sâu bên trong tâm hồn con người.

Những chi tiết được Thái Bá Lợi chọn để xây dựng tác phẩm thường được gọi dậy từ kí ức, từ những kỷ niệm thực của bản thân nhà văn. Vì được gọi ra từ kí ức nên nó đã được sàng lọc kĩ càng và giàu tính biểu cảm. Khi viết, điều làm nhà văn trăn trở nhất là văn xuôi phải kết hợp như thế nào đó để phản ánh được cuộc vận động của đời sống đang đặt ra. Trong nhiều tác phẩm của mình, đặc biệt là Khêmama, ông đã thể hiện khát vọng về một mẫu người lí tưởng sau chiến tranh, khát vọng đánh thức những tiềm năng của con người. Đó chính là sự hình dung về những giá trị nhân văn mà loài người cần phải có trong cuộc sống hôm nay.

Ở lĩnh vực tiểu thuyết, Thái Bá Lợi đồng tình với quan niệm của M.Kundera: “Tiểu thuyết là tiếng gọi của giấc mơ”. Và ông đã dành cuộc đời mình để theo đuổi một giấc mơ. Giấc mơ về quá khứ - sự hồi tưởng day dứt khôn nguôi về số phận con người trong chiến tranh. Giấc mơ về tương lai - khát vọng về những giá trị nhân văn mà mỗi người cần phải có. Thực và mơ được trộn lẫn với nhau trong những cuốn tiểu thuyết của Thái Bá Lợi. Tiêu biểu trong số đó có Khêmama. Nhân vật Khêmama trong tác phẩm xuất hiện và ra đi giống như từ một giấc mơ, không ai rõ cô là ai, từ đâu đến và sẽ đi đâu. Nhưng vì đó là câu chuyện trong cuốn nhật kí mà “tôi” tình cờ nhặt được nên tác phẩm vẫn mang đậm tính hiện thực. Vẻ đẹp của nhân vật Khêmama khiến cho độc giả hoài nghi và đôi lúc tự hỏi: “Liệu trong thực tế có ai như vậy không?” Nhưng rồi nhìn lại, họ ngỡ ngàng nhận ra mình cũng đã từng gặp ở đâu đó giữa dòng đời xuôi ngược này một trong những nét tính cách đáng quý của Khêmama.

Hầu hết những cuốn tiểu thuyết của Thái Bá Lợi có dung lượng nhỏ, khoảng trên dưới hai trăm trang và có xu hướng ngày càng mỏng dần, súc tích và cô lắng hơn. Vì ông cho rằng tiểu thuyết thời hiện đại có ngắn mới phù hợp với cuộc sống hiện đại. Nhà văn giải thích thêm: “Trong thời đại mà văn hóa đọc ngày càng xuống cấp nghiêm trọng do ảnh hưởng tiêu cực của nền kinh tế thị trường thì việc viết những cuốn tiểu thuyết dài hơi là điều không còn phù hợp nữa”. Quan niệm của ông rất rõ ràng: “Nếu muốn lưu danh thì cần gì đến hàng ngàn trang, vài câu hay vẫn lưu danh được”.

Trên bước đường văn chương của mình, nhà văn Thái Bá Lợi không ngừng theo đuổi mục đích viết về con người với cuộc hành trình đi tìm chính mình. Ông nói: “con người viết hoa ấy luôn luôn tiến hóa, luôn luôn có khát vọng tìm ra chính mình, tự hoàn thiện mình để rồi không bao giờ đánh mất mình nữa. Tôi theo đuổi con người này đến cùng (…) ”.Với Trùng tu, Bán đảoKhêmama nhà văn đã trở thành một lữ khách trong cuộc hành trình đi tìm chính mình. Ông đi không ngừng nghỉ, không mệt mỏi và mang theo một niềm tin: “Thế nào tôi cũng tự tìm ra tôi”.

Nhìn lại toàn bộ sáng tác của Thái Bá Lợi, ta dễ dàng nhận ra một thế giới hiện thực được nhìn qua kí ức. Bản thân nhà văn đã đi qua chiến tranh ở vào thời điểm khốc liệt nhất của nó. Với sự nhạy cảm, tinh tế của một tâm hồn giàu cảm xúc, trong ông luôn đầy ắp những kỷ niệm về chiến tranh. Ông đến với nghề văn như một sự tình cờ. Ông tâm sự: “càng lăn lộn với cuộc đời càng thấy có nhu cầu cần tâm sự, cần chia sẻ những điều mình cảm nhận, những điều mình suy nghĩ trong đời sống đang diễn ra hằng ngày, nói theo chữ nghĩa là vốn sống, là kinh nghiệm sống với người khác”. “Dường như vì quá nặng lòng với cái đã qua và cho rằng “quên đi quá khứ là thấy mình có lỗi” nên ông viết rất nhiều về chiến tranh dù đó chỉ còn là hoài niệm. Đối với ông, trong đó còn có bao điều cần phải nói bởi trước đây người ta chỉ quen nhìn nó một cách phiến diện” (theo Đặng Thị Minh Châu).

Vùng kí ức của Thái Bá Lợi được bồi đắp từ nhiều nguồn khác nhau: có khi là sự trải nghiệm của ông trong chiến tranh và có khi là những hồi ức của những người thương binh ở đội phẫu mà ông từng gặp. Bởi vậy, hiện thực trong trang văn vừa chân thực vừa cảm động. Ông hay chọn cho mình những “chi tiết nghiệt ngã” để nói về đời sống trên chiến trường. Qua đó tác phẩm của ông có tác dụng làm nổi bật lên hiện thực tàn khốc của chiến tranh và phẩm giá con người càng được sáng rỡ thêm.

Xét về mặt bút pháp mà điểm đầu tiên đó là thế giới hình tượng của tác phẩm, ta dễ dàng nhận ra thế giới hình tượng trong tác phẩm của Thái Bá Lợi được ông quan sát bằng cái nhìn đa chiều. Hai hình tượng xuyên suốt những trang văn xuôi của nhà văn là hình tượng người lính và người phụ nữ. Những mẫu người này được trở đi trở lại trong thời điểm chiến tranh và hòa bình với nhiều mối quan tâm khác nhau.

Về hình tượng người lính trong chiến tranh, tuy mỗi người mang trong mình những nét tính cách riêng, số phận riêng nhưng họ đều có những phẩm chất tốt đẹp: lòng dũng cảm, đức vị tha, chiến đấu hết mình cho lẽ sống và lí tưởng chung của dân tộc. Đó là hình ảnh của Thạch, Thanh (trong truyện Hai người trở lại trung đoàn), Phan Nam, Trần Thán, Thái, Tánh (trong tiểu thuyết Họ cùng thời với những ai), “tôi” và “nó” (trong tiểu thuyết Trùng tu). Theo thời gian, dấu vết của chiến tranh trên mặt đất này có thể bị xóa nhòa nhưng nó chẳng thể nào mất đi trong kí ức của những người lính đã từng đi qua chiến trận.

Về hình tượng người phụ nữ trong thế giới nghệ thuật của Thái Bá Lợi, trong chiến tranh họ hiện lên với vẻ đẹp của lòng dũng cảm, tính cách xông xáo, nhanh nhẹn trong công việc được giao. Đó là cô du kích Mây (trong truyện Hai người trở laị trung đoàn), cô xã đội trưởng Lê (trong tiểu thuyết Họ cùng thời với những ai), Mai (trong tiểu thuyết Trùng tu). Trong thời bình họ cũng mang trong mình những nét tính cách đáng quý tuy sắc thái có phần khác trước (nhân vật Khê trong tiểu thuyết Khêmama). Những chân dung phụ nữ ấy mang vẻ đẹp giản dị, chất phác mà cũng rất hồn nhiên, đáng yêu thậm chí có phần táo bạo trong tính cách.

Tuy nhiên, nét độc đáo trong văn Thái Bá Lợi lại được thể hiện ở chỗ ông đi sâu khám phá nỗi lòng của người mẹ sau chiến tranh (qua truyện ngắn Đội hành quyết). Vậy là nhà văn không chỉ quan tâm đến số phận của những người lính đi ra từ chiến tranh mà còn dành tình cảm đặc biệt, mở rộng lòng mình ra để sẻ chia với những nỗi đau thầm lặng nhưng chất chứa của người mẹ khi đứa con bị hành quyết. Bên cạnh đó, ta còn thấy xuất hiện một số trang văn tác giả dành để ghi lại hình ảnh của bọn lính Mĩ (trong tiểu thuyết Họ cùng thời với những ai), hình ảnh những người dân sâu nặng, tình nghĩa ở vùng hậu phương miền Bắc và Thừa Thiên Huế trong chiến tranh (trong các tiểu thuyết Họ cùng thời với những ai, và Trùng tu).

Nhà văn Thái Bá Lợi được sinh ra trên mảnh đất Nghệ An anh hùng. Miền quê ấy với những nét đẹp truyền thống đã có ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống và đời văn của ông. Tuy nhiên, cuộc sống chiến đấu của người lính đã để lại trong ông nhiều kỉ niệm về những vùng đất bị tàn phá khốc liệt trong chiến tranh, những vùng đất mà ông đã đi qua với những trận đánh dữ dội. Ông dành phần lớn những trang văn của mình để viết về vùng Quảng Trị - Thừa Thiên (trong tác phẩm Họ cùng thời với những ai) và vùng Quảng Nam - Đà Nẵng, quê hương thứ hai của mình đồng thời cũng là quê vợ (trong các tác phẩm Hai người trở lại trung đoàn, Thung lũng thử thách, Đội hành quyết). Hai vùng đất này đã trở thành hai vùng thẩm mĩ chính trong những sáng tác của nhà văn. Đằm sâu trong những trang viết ấy là những tình cảm thiết tha, nồng nàn của ông đối với nhân dân anh hùng trong chiến tranh. Ẩn chứa trong đó còn là niềm tự hào, là nỗi trăn trở, nỗi day dứt khôn nguôi về quá khứ.

Với bút pháp độc đáo, Thái Bá Lợi thường vận dụng nghệ thuật tạo dựng tình huống với lối kết thúc truyện mang màu sắc triết lý khi xây dựng tác phẩm. Hiện thực được dồn nén trong tác phẩm và chỉ đến khi kết thúc, tư tưởng, chủ đề của nó mới bật lên. Chính điều này đã làm cho câu chuyện mang ý nghĩa tư tưởng sâu sắc, định hướng nhận thức cho người đọc một cách rõ ràng hơn. Trong phần lớn các tác phẩm của nhà văn mà tiêu biểu là Trùng tuĐội hành quyết, ta bắt gặp lối kết cấu đan xen hiện tại và kí ức. Thứ ngôn ngữ mà ông dùng để viết không hề cao siêu mà hết sức trong sáng, tự nhiên và gần gũi với độc giả chính bởi nó đã được sàng lọc kĩ càng từ thứ ngôn ngữ đời sống hằng ngày. Giọng văn của Thái Bá Lợi nghiêng về xu hướng của văn xuôi viết về chiến tranh sau đổi mới với tính chất “đa giọng điệu”. Những trang văn nhiều giọng điệu khác nhau với nhiều màu sắc đã tạo được sức lôi cuốn đặc biệt từ phía người đọc.

Suốt mấy chục năm qua, Thái Bá Lợi vẫn lặng lẽ, cần mẫn lao động và sáng tạo nghệ thuật với một thái độ nghiêm túc, một cái tâm trong sáng. Nhà văn cho rằng viết văn chỉ là để thỏa mãn nhu cầu cần được tâm sự, cần được sẻ chia những điều mình cảm nhận được. Nhưng thực ra, công việc ông đang làm mang trong nó một giá trị nhân văn sâu sắc. Ngày đêm ông vẫn làm một công việc thật đáng quý là gom nhặt những kỷ niệm về chiến tranh để nói về quá khứ trong cái nhìn của hôm nay. Đằng sau những trang văn bình dị và điềm tĩnh ấy, ta bắt gặp một tâm hồn nhạy cảm, tha thiết với con người, với đời sống cả trong quá khứ, hiện tại và tương lai. Với Thái Bá Lợi dù viết về chiến tranh hay bất cứ đề tài nào cũng không ngoài mục đích quan tâm, phát hiện những vấn đề về đạo đức, thân phận con người. Chính vì thế, tác phẩm của ông từ những truyện ngắn đầu tay, Hai người trở lại trung đoàn đến Trùng tu, Khêmama gần đây đều để lại ấn tượng sâu sắc cho độc giả. Tiếp xúc với ông thông qua tác phẩm hay trong đời sống thực, ta đều thấy ở ông toát lên cái phong thái của một “nhà hiền triết”, một “ẩn sĩ” thời xưa cho dù cuộc sống hiện tại đã có nhiều đổi thay.

Với tư chất và tài năng của mình, chắc chắn rằng trong một tương lai không xa nhà văn Thái Bá Lợi sẽ cho ra mắt bạn đọc nhiều tác phẩm có giá trị mang đậm dấu ấn riêng. Ông đã bật mí về cuốn tiểu thuyết Minh sư, một tác phẩm mang sắc thái hoàn toàn khác trước mà ông đã bắt đầu viết cách đây vài năm. Chúng tôi hy vọng và tin tưởng rằng các tác phẩm mới của ông sẽ mang lại cho bạn đọc nhiều điều bổ ích, lí thú và mới lạ hơn nữa, đồng thời ngày càng góp phần to lớn khẳng định vị trí của nhà văn trong nền văn học nước nhà.

Vũ Thị Thảo

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác