Nhà thơ cũng phải biết khen nhau

(Chọn và đánh máy lại lời bạt của nhà thơ Phạm Tiến Duật cho tập thơ “Sống như không thể chết” của nhà thơ Hồng Thanh Quang)

Nhà thơ cũng phải biết khen nhau - ảnh 1
Nhà thơ Hồng Thanh Quang
MỘT CHỚP LÓE NỮA Ở ĐƯỜNG CHÂN TRỜI

Gần hai chục năm trước, tôi đã đọc thơ Hồng Thanh Quang. Hồi ấy anh là một sĩ quan trẻ, mới tu nghiệp ở nước ngoài về, trong thơ đã thấy nhiều suy tư sâu sắc, nhưng cảm giác chung vẫn thấy hồn nhiên, đằm thắm, toát lên từ một trái tim ngỡ như đang yêu lần đầu. Bây giờ, trên tay tôi là tập thơ mới Sống như không thể chết, tập thơ đứng ở phía bên này của vệt cắt giữa hai thế kỷ. Đau đớn và bao dung, hoang mang và trấn tĩnh, các danh từ số ít rộng ra và các danh từ số nhiều co lại. Một chớp lóe nữa ở đường chân trời ký ức. Tôi nghĩ.

Trong một bộ phim truyện của Nga, của tác giả nào không nhớ nữa, phim Cô gái Xibia, tôi rất thích một câu thoại của anh thợ Nga: Người ta chỉ có tự do tuyệt đối ở trong cô đơn mà thôi. Cảm giác cô đơn và bứt rứt trong phá vỡ cô đơn ta có thể bắt gặp: Một mình sẽ một mình thôi / Bao câu chữ cũ hát chơi một mình (Sẽ một mình thôi) Lúc đau buồn tự hát / Những lời không thanh âm (Vô chiêu) Tôi như con sông trôi vào sa mạc / Chẳng bao giờ về lại được nguồn xưa / Mỗi phút sống mỗi phút dần biến mất / Cho mát lòng những hạt cát cằn khô (Tôi như con sông). Vẫn là một Hồng Thanh Quang đằm thắm với đời và khao khát sự đằm thắm của đời với chính mình:

Đến lứa tuổi chúng ta còn có gì mới mẻ

Mọi sự đã qua rồi tất cả cũ càng sao

Thế mà cái nhìn em phút chốc thành e lệ

Anh hân hoan ruộng cạn uống mưa rào.

(Đoản khúc yêu)

Ngay ở tuổi hai mươi, Hồng Thanh Quang đã mặc áo lính của đơn vị ở Tây Nguyên. Tôi thèm muốn được đọc nhiều bài thơ của Hồng Thanh Quang về chặng đường ấy mà chưa được đọc. Chỉ thấy anh cô nén lại ở một số dòng trong tập thơ này:

Bao nhiêu năm lá rừng thay chiếu

Gần với hy sinh như người bàn chung giường

Ta quen nghĩ thân phận mình không đáng kể

Và cả nỗi niềm thân phận của tình yêu.

(Cô giao liên bước chân trần xuống suối)

Và ở một bài khác, anh đề tặng Gửi Pleiku và Quân đoàn 3, bài Ủ câu thơ vào men lá: Thế thôi rồi đã rời phương khác / Đèo nối chân đèo suối cứ xuôi / Hai mươi năm mất trong khỏanh khắc / Em đã phương người như lũ trôi. Ngỡ như anh viết về quá khứ mà viết về hiện tại, một thứ “hiện tại của tâm trạng”. Và đây nữa, một quá khứ của ngoài anh và một hiện tại tâm trạng ở trong anh.

Cánh hải âu đã chao vào kiếp khác

Và nỗi buổn như trăng lặn sau mi

Đấy có phải biển không mà tôi khóc

Như dã tràng chẳng còn cát mà xe.

(Đấy có là biển không)

Ở trong khổ thơ ấy có một tiếng nấc. Nói như một nhà triết học Hy Lạp, Tiếng nấc là đầu nối giữa quá khứ và hiện tại, tiếng nấc là cầu nối vui buồn. Cả trong khổ thơ này nữa.

Em xa anh không chỉ ba tấc đất,

Không chỉ năm, không chỉ kiếp điệp trùng

Ta mất em đã thành nhân loại khác

Chỉ nỗi buồn như cũ cứ mông lung

(Vu Lan cho một tình yêu)

Dòng thứ ba của khổ thơ vừa trích không chỉ là một dòng thơ hay mà còn là một dòng thơ lớn. Và sự thảng thốt đến như mê sảng của bài Đì theo những cơn mơ làm tôi xúc động đến gai người:

Đi theo những cơn mơ mọi gương mặt nhạt nhòa

Ta nhớ một người môi lại hôn người khác

Ta khóc một người thế mà nước mắt

Lại đầm trên vai áo mẹ ta

Có một lần tôi cũng đã viết một dòng, có cảm giác hơi giống như cảm giác vừa rồi của Hồng Thanh Quang: Khi yếu đuối ta bỗng thành trẻ nhỏ… Đoạn thơ trên của Quang, nói là viết về người tình cũng được mà bảo là viết về mẹ cũng được.

Chính bởi sự trăn trở níu giữ cái đẹp mà tác giả vui buồn. Có lẽ Blaga Đimitrova cũng đã từng trăn trở thế trong Ngày phán xử cuối cùng. Nữ sĩ ấy viết: Cái đẹp trên đời đang bị săn đuổi và đang bị tiêu diệt. Các loài chim đẹp bay đi đâu hết và các loài hoa đẹp cánh lại mỏng và rất mau tàn. Bởi thế, tác giả Sống như không thể chết đã viết:

Thu mà, đã hết mùa chanh

Phất phơ hương cốm chẳng dành cho nhau

Anh nhìn nắng xế hàng cau

Nhớ bài thơ lỡ viết câu nặng lời

Nặng lời trong thơ cũng ân hận, chứ đâu chỉ nặng lời trong đời sống thường nhật.

Lần mở từng bài, từng bài, những câu thơ mới của Hồng Thanh Quang cứ ngấm, cứ lan tỏa, cứ đọng lại trong ta. Cuộc tìm giữ cái đẹp cũng là cuộc săn tìm nghệ thuật đích thực của thơ ca. Ta đang sống mà như tãi lòng ra gió (Hãy đi theo bàn tay) và Sự tãi lòng ra gió ấy đã đem đến những câu thơ hay, những bài thơ hay: Gối đầu lên thế sự / Giấc ngủ đến trong lành. Không phải gối đầu lên gối, gối lên tay mà Gối đầu lên thế sự thì thật lạ mà thật đúng với thời này. Phải nói thêm, thơ ấy viết rất gần với thơ Thiền. Mà không chỉ câu thơ ấy, nghệ thuật làm cô đọng như thơ Thiền còn rải rác ở một số bài khác:

Không thèm những gì không phải của mình

Không tiếc những gì đã mất

Gặp cự phú không khinh khi

Thấy Chí Phèo không giễu cợt

(Tự nhủ)

Mất lợi là mất ít

Mất danh là mất nhiều

Sẽ là mất tất cả

Khi không còn được yêu

(Mất)

Thảng hoặc ngồi chợt nhớ

Ngón tay buồn duỗi ra

(Quên)

Nghệ thuật phản ánh hiện thực của chi tiết, sự kiện và nghệ thuật phản ánh hiện thực của tư duy là hai cách phản ánh. Ở tập này, tác giả hơi nghiêng sang cách thứ hai. Tất nhiên, muốn đạt tới cái cách thứ hai, phải dùng cả cách thứ nhất. Ví dụ như những dòng thơ này:

Như nhìn vào âm bản phim

Sáng nhất là bóng tối

Đầu điếu thuốc đang cháy sạm đen

Tựa lỗ thủng thiên hà

(Đêm cuối cùng của chiến tranh)

Cái phát hiện có tính hình thức ấy đã cho tác giả công cụ bắn vỡ cái vỏ của hiện thực để tới cái cốt lõi của nội dung. Nhưng bàn về nghệ thuật mà làm gì, chính Hồng Thanh Quang viết: Đứng ngoài mọi tham vọng cách tân / Đứng ngoài mọi tranh luận (Viết trong quán cũ). Không dụng công, nhưng qua tập thơ này Hồng Thanh Quang dã làm một cuộc cách tân nhuần nhị. Chúng ta hãy đi cùng nhau trên con đường khó nhọc này.

Cần người để trọng

Cần người để tin

Cần người để yêu

Vô cớ

Cần con đường

Có em ở cuối

Dẫu đi hết đời

Chắc gì đã tới

(Cần)

Trên hành trình ấy, chúng ta có thể có rất nhiều buồn phiền, nhưng như Hồng Thanh Quang viết trong bài Một giấc mơ:

Chúa ơi tôi không muốn sống thêm một cuộc sống nào khác nữa

Hãy cho tôi chỉ sống kiếp này thôi

Sống như không thể chết, sống như không để cái đẹp bị tiêu diệt, sống như không thể nàng thơ mà ta tôn thờ bị xúc phạm, dù chỉ nặng lời.

Mùa hè, 2005
PHẠM TIẾN DUẬT

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác