Kiều Thanh Quế, nhà phê bình văn học tiêu biểu nửa đầu thế kỷ XX (*)

(Toquoc)- Kiều Thanh Quế là nhà phê bình Tây học có kiến văn phong phú về văn học sử và lí thuyết phê bình hiện đại, một nhà phê bình có chủ trương rõ ràng, có phương pháp và mô hình nghiên cứu riêng.

Sức viết phê bình của ông trong những năm 40 ít ai sánh được, công lao gây dựng, thúc đẩy thể loại phê bình văn học phát triển ở Nam Bộ thuộc về ông. Kiều Thanh Quế, nhà phê bình văn học tiêu biểu nửa đầu thế kỷ XX (*) - ảnh 1Kiều Thanh Quế (1914-1947), còn có các bút danh Mộc Khuê, Quế Lang, Tô Kiều Phương, Nguyễn Văn Hai, là một trong những nhà văn, dịch giả, nhà phê bình số một của miền Nam và cũng là người có công đầu xây dựng nền văn học hiện đại Việt Nam giai đoạn nửa đầu thế kỷ XX. Quê ông ở làng Hắc Lăng, xã Tam Phước, huyện Long Đất (nay thuộc thị xã Bà Rịa, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu). Ông hy sinh giữa lúc tuổi đời còn trẻ và bút lực đương dồi dào nhưng cũng đã kịp để lại nhiều văn phẩm có giá trị. Các tác phẩm của ông hầu hết được công bố trong khoảng thời gian từ 1940 đến 1945, thời điểm phê bình văn học phát triển mạnh mẽ: Hai mươi tuổi (tiểu thuyết, 1940), Đứa con của tội ác (truyện ngắn), Ba mươi năm văn học (phê bình, 1941), Phê bình văn học (1942), Cuộc tiến hóa văn học Việt Nam (1943), Đàn bà và nhà văn (1943), Học thuyết Frued (khảo luận, 1943), Thi hào Tagore (khảo luận, 1943), Một ngày của Tolstoi (khảo luận), Vũ Trọng Phụng và chủ nghĩa tả thiệt xã hội (1945)… Sau này, một số tác phẩm đã được tuyển in trong bộ truyển tập khảo cứu, phê bình Cuộc tiến hóa văn học Việt Nam (Nguyễn Hữu Sơn - Phan Mạnh Hùng sưu tập, giới thiệu. NXB Thanh niên, H., 2009, 586 trang). Tuy nhiên, cho đến nay, những đóng góp của Kiều Thanh Quế cho văn học sử nước nhà vẫn chưa được quan tâm và đánh giá có hệ thống; ngay cả “hồ sơ hoạt động cách mạng” của ông cũng chưa phải đã được đông đảo độc giả biết đến.

Trong ­lịch sử phê bình văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX, nếu Thiếu Sơn là người có tác phẩm phê bình xuất bản sớm nhất (Phê bình và cảo luận, 1933) thì với sức viết và hoạt động 'tính sổ văn học' của Kiều Thanh Quế có thể coi Kiều Thanh Quế là một đại biểu tiên phong và xuất sắc. Không phải ai cũng có khả năng bao quát được một cách hệ thống nhiều lĩnh vực và có một lối làm phê bình chuyên sâu như ông. Ba mươi năm văn học là cuốn sách “tính sổ văn học” gọn gàng của tác giả. Ông đã từng làm công việc này trên Đông Dương tuần báo từ những năm 1940. Qua trường hợp Kiều Thanh Quế, chúng ta thấy, thực ra cách phân chia phê bình văn học ra làm hai loại là phê bình hàn lâm và phê bình báo chí như hiện nay bộc lộ những điểm chưa hợp lí. Trong những năm đầu thế kỉ XX có không ít cuốn sách phê bình là sự góp nhặt, tập hợp các bài báo đã đăng (Phê bình và cảo luận, Chương dân thi thoại, Thi sĩ Tản Đà…); và đa số người làm phê bình gắn bó với báo chí, với xuất bản, chẳng hạn Phạm Quỳnh thường xuyên phê bình trên Nam Phong, Phan Khôi và Thiếu Sơn phê bình trên Phụ nữ tân văn, Thái Phỉ hoạt động trên Ngọ báoTân văn, Hoài Thanh phê bình trên Tràng An, Trương Tửu phê bình trên LoaÍch hữu, Lê Tràng Kiều phê bình trên Hà Nội báo Tiểu thuyết thứ Năm… còn Kiều Thanh Quế phê bình trên MaiTri tân. Phê bình văn học hiện đại ngay từ những bước đi đầu tiên đã gắn bó với các diễn đàn báo chí; gần như phải gắn liền với báo chí và hoạt động xuất bản văn học thì phê bình mới phát triển nhanh, đồng thời thể hiện rõ tính thời sự cùng vai trò của nó đối với sáng tác và công chúng văn học rộng rãi. So với Phê bình và cảo luận (Thiếu Sơn); Chương Dân thi thoại (Phan Khôi); Trông giòng sông Vỵ, Hàn Mặc Tử (Trần Thanh Mại), Dưới mắt tôi (Trương Chính), Hồ Xuân Hương (Nguyễn Văn Hanh), Nỗi lòng đồ Chiểu (P.V.H)… dễ thấy chủ trương và cách làm phê bình của Kiều Thanh Quế trong Ba mươi năm văn học có nhiều điểm khác hẳn.

Kiều Thanh Quế không cực đoan đề cao phái vị nhân sinh mà hạ thấp phái vị nghệ thuật. Dường như ông đã sớm nhìn ra và chọn lọc lấy cái hạt nhân hợp lí trong mỗi quan điểm này (vị nhân sinh và vị nghệ thuật). Ông lên án lối phê bình quảng cáo, chỉ biết chỉ trích hoặc đố kị: “nhà phê bình chân chính” không làm việc quảng cáo như bọn con buôn, trả thù như tiểu nhân, mà cần quan tâm giới thiệu những nhân tài không may bị bỏ quên hoặc chớm nở, cộng tác với các nhà văn hữu danh làm cho nền văn học nước nhà có những áng văn hay và dọn đường “tiếp đón những bậc siêu xuất”… Đặc biệt Kiều Thanh Quế còn đề nghị vận dụng đa dạng, linh hoạt các phương pháp phê bình. Ít ai có được nhận thức đúng đắn về những giới hạn và chỗ sở dụng của mỗi phương pháp phê bình như Kiều Thanh Quế ở thời điểm đó (người tôn sùng phê bình khách quan, kẻ thủy chung với phê bình chủ quan). Qua các ông trình của ông, chúng ta đã thấy đủ lối phê bình hiện đại phương Tây: phê bình theo thi học mô phỏng của Boileau, phê bình tiểu sử học của Sainte Beuve, phê bình văn hóa lịch sử của H. Taine, phê bình theo tiến hóa luận của Brunetière, phê bình cảm tính trực giác của Jules Lemaitre và Anatole France… Phê bình văn học là cuốn sách đầu tiên giới thiệu nhiều phương pháp phê bình, cũng là cuốn đặt nền móng cho việc viết lịch sử phê bình, sớm có những đánh giá về đội ngũ phê bình, phác họa chân dung các nhà phê bình nước ta trong vòng gần hai mươi năm.

Cuộc tiến hóa văn học Việt Nam là công trình văn học sử khảo sát một cách hệ thống nền văn học chữ Hán, chữ Nôm và chữ quốc ngữ - một cách làm mà người ta mới thấy rõ rệt ở Dương Quảng Hàm - đây là một trong những cuốn văn học so sánh xuất hiện sớm ở Việt Nam. Tác giả tiến hành so sánh, rút ra những đặc tính của Hoa văn, Pháp văn, chỉ ra sự khác biệt trong quan niệm văn chương học thuật của phương Tây và phương Đông. Đàn bà và nhà văn là cuốn sách bàn về giới trong văn học xét theo từng cấu trúc văn hóa xã hội cụ thể, giúp cho độc giả thấy được địa vị của phụ nữ trong văn chương Đông Tây, sự ảnh hưởng của phụ nữ đối sáng tác và cách ứng xử của nhà văn đối với phụ nữ từ quan điểm của phụ quyền. Mặc dù quyển Đàn bà và nhà văn không có tinh thần đấu tranh cho quyền bình đẳng của nữ giới trong văn học như Nguyễn Thị Kiêm đã làm (Vấn đề nữ lưu và văn học) cũng không chủ trương trình bày cặn kẽ văn học sử nữ giới nhưng cùng với các bài viết của Ái Lang (Triển vọng của văn học phụ nữ Việt Nam hiện đại), Hoa Bằng (Lịch trình tiến hóa của văn học phụ nữ ta)… nó đã góp phần đặt ra vấn đề thiết thực mà những nhà làm văn học sử và bộ môn tâm lí học nghệ thuật sau này cần quan tâm lí giải thấu đáo hơn nữa. Đối với phê bình phân tâm học trước 1945, Nguyễn Văn Hanh giữ vị trí đặt nền móng khi ông thực hành phê bình thân thế và thi văn Hồ Xuân Hương, sau đó là Trương Tửu thành công với trường hợp phân tích cá tính Nguyễn Du và Truyện Kiều, Tâm lí và tư tưởng Nguyễn Công Trứ… còn nếu kể đến công trạng giới thiệu học thuyết Freud tương đối bài bản thì phải dành vinh dự ấy cho Kiều Thanh Quế. Trong quyển Học thuyết Freud, sau khi giới thiệu cõi vô thức, chiêm bao, kỹ thuật của phân tâm học… Kiều Thanh Quế đi đến kết luận khẳng định giá trị triết thuyết Freud là “khiến ta hiểu được dễ dàng những công trình sáng tạo nghệ thuật”.

Kiều Thanh Quế là nhà phê bình Tây học có kiến văn phong phú về văn học sử và lí thuyết phê bình hiện đại, một nhà phê bình có chủ trương rõ ràng, có phương pháp và mô hình nghiên cứu riêng. Sức viết phê bình của ông trong những năm 40 ít ai sánh được, công lao gây dựng, thúc đẩy thể loại phê bình văn học phát triển ở Nam Bộ thuộc về ông. Những đóng góp của ông cho công cuộc hiện đại hóa nền văn học vẫn cần được làm sáng tỏ, giới thiệu rộng rãi hơn nữa. Hy vọng rằng, thời gian tới, ngoài việc sưu tầm phổ biến tác phẩm, ngoài sự khẳng định khách quan công bằng về vị trí và vai trò của Kiều Thanh Quế trong lịch sử văn học Việt Nam, sẽ có thêm những khám phá và đánh giá đầy đủ hơn nữa về sự dấn thân hoạt động cách mạng của nhà văn chiến sĩ Kiều Thanh Quế - một người cầm bút sinh ra ở vùng đất Bà Rịa - Vũng Tàu có truyền thống yêu nước, trong một gia đình mà bản thân và các anh chị em đều hăng hái đi theo cách mạng và phục vụ kháng chiến.

Mai Vũ


------------

(*) Đọc Cuộc tiến hóa văn học Việt Nam (Nguyễn Hữu Sơn - Phan Mạnh Hùng sưu tập, giới thiệu) NXB Thanh niên, H., 2009.

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác