Đoạn phim câm về Bảo Ninh


Tôi đặt tên bài viết của mình như thế với một ý đồ rõ ràng: tôi không tham gia vào các câu chuyện của Bảo Ninh. Nghĩa là tôi không nghe thấy ông nói gì hết. Tôi chỉ ghi lại một số hình ảnh của ông trong một thời gian dài kể từ khi tôi gặp ông giống như người ta làm một bộ phim câm. Như thế có lẽ cũng là một sự công bằng khi tôi viết về ông. Bởi có những điều mà Bảo Ninh hay những người khác và ngay cả tôi không muốn ai đó nghe được những câu nói của mình rồi đưa ra luận bàn hay phân tích. Nhiều lúc làm như vậy, tính khách quan thường dễ bị đánh mất. Vậy chúng ta cứ việc nhìn con chim bay, con cá bơi, con người đi, bông hoa nở, ngọn lửa cháy, dòng nước chảy, cái ghế đổ, cái ly vỡ vv… như toàn bộ hiện thực của chúng và suy ngẫm trong im lặng về tất cả những chuyển động đó. 

Đoạn phim câm về Bảo Ninh - ảnh 1

Đoạn phim bắt đầu: Tôi gặp ông lần đầu ở nhà một người bạn. Lúc đó, Thân phận tình yêu chưa ra mắt bạn đọc. Cả hai chúng tôi có biết lơ mơ về nhau. Cả hai có vẻ lúng túng. Cả hai đều như không muốn có nhau ở đó. Người này định ra về trước người kia và người này cũng muốn người kia ra về trước mình. Sau này có lúc cả hai chúng tôi đã " hài hước" về cuộc gặp gỡ đó. Cũng sau này tôi biết tôi phải là người ra về. Nhưng hôm đó tôi đã ra về trước. Cũng là do linh cảm. Rồi Thân phận tình yêu ra đời và được Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam. Tôi đọc cuốn sách đó và nó đã cuốn hút tôi. Rồi cuốn sách của ông được dịch ra rất nhiều thứ tiếng. Đấy là cuốn tiểu thuyết Việt Nam đầu tiên từ trước đến bây giờ được dịch và được đọc nhiều nhất trên thế giới. Tôi đã nhìn thấy giá sách trong phòng làm việc ở nhà ông. Một dãy dài những bản in với nhiều thứ tiếng khác nhau của Thân phận tình yêu. Nhưng trong tất cả các bản dịch tên gốc cuốn sách được trả lại: Nỗi buồn chiến tranh. Bây giờ có lẽ giá sách đã thêm nhiều bản dịch khác. Đấy là giấc mơ của tất cả các nhà văn. Lúc đó Bảo Ninh đã có computer, một phương tiện mà quá nhiều các nhà văn Việt Nam hồi đó không dám ước mơ. Một phòng riêng để nghỉ và viết. Một tủ sách đẹp có cửa kính. Những cuốn sách được dịch ra nhiều thứ tiếng và được in với nhiều khổ sách khác nhau. Tính chuyên nghiệp của một nhà văn đã tràn ngập căn phòng. Quả thực từ lúc đó, sự đợi chờ của cá nhân tôi vào một tác giả lớn của văn xuôi Việt Nam đương đại đã hiện lên. Tôi bước ra khỏi bậc cửa nhà ông với một hy vọng mãnh liệt. Đã có người nghĩ đến một giải văn chương thế giới cho tác giả của nó. Tôi nhớ có một ngày cách đây nhiều năm, một tin nóng bỏng được truyền đi trong giới cầm bút: Bảo Ninh được trao giải Nobel văn học. Tin đó thổi qua và phân chia giới nhà văn Việt Nam làm hai phía: một phía chạm ly chúc mừng và một phía lặng lẽ nghoảnh mặt đi. Nhưng ngày đó là ngày Cá tháng Tư.

Giờ đây, mười lăm năm đã trôi đi kể từ khi Thân phận tình yêu được trao giải. Chắc chắn tôi là một trong những người đọc ông đã đợi cuốn tiểu thuyết thứ hai của ông ra đời. Tôi đã được nghe về nội dung cuốn tiểu thuyết thứ hai đó. Nhưng tôi không nhớ là nghe từ Bảo Ninh hay từ một ai đó. Tôi không chắc chắn nên không dám kể lại nội dung cuốn tiểu thuyết này. Nhưng nếu nội dung của nó thực sự như tôi biết thì có lẽ cuốn tiểu thuyết thứ hai sẽ gây chấn động hơn nhiều Thân phận tình yêu. Bởi cuốn sách thứ hai không tựa vào cuộc chiến tranh mà tác giả của nó đứng trong đội ngũ những người chiến thắng viết về những bi thương của cuộc chiến này. Mà dù tôi có biết mười mươi nội dung cuốn tiểu thuyết thứ hai của ông thì tôi cũng không kể. Bởi như tôi nói ở đoạn mở đầu bài viết này là tôi chỉ làm một đoạn phim câm ngắn về Bảo Ninh mà thôi.

Đoạn phim câm tiếp tục: Cuối năm 1996 hay đầu năm 1997, tôi cũng không nhớ rõ, Bảo Ninh về làm việc ở Văn nghệ Trẻ. Tôi biết ông không phải là người làm báo mà chỉ là người viết báo. Nhưng lúc ấy, cá nhân tôi đồng ý nhận Bảo Ninh về Văn nghệ Trẻ khi được hỏi chỉ với một lý do: ông cần có một nơi yên tĩnh hơn để viết cuốn tiểu thuyết thứ hai. Ông gần như là người được tự do nhất cơ quan. Ông được đi muộn. Ông được nghỉ họp với hầu như bất cứ lý do nào. Ông không bị thúc ép viết bài. Ông được tự do vì cái tên Bảo Ninh và nhiều lúc cũng không được tự do vì chính cái tên đó. Thi thoảng ông có viết tản văn với một vài cái tên khác. Tôi chỉ nhớ được một cái tên mà thôi: Nhật Giang. Quê gốc ông ở vùng sông Nhật Lệ. Tất nhiên ông sinh ra và lớn lên trong một gia đình công chức trí thức ở Hà Nội với một cái tên giống như tên của một “cậu ấm” con nhà giàu: Hoàng Ấu Phương. Cho đến bây giờ, tôi vẫn cứ bần thần với cái tên này. Nhiều lúc, tôi thấy ông đầy vẻ khép nép trước một đám đông. Những lúc như thế, tôi thấy cậu Ấu Phương hiện ra. Có lần tôi kể với bạn bè về cái vẻ sợ sệt của Bảo Ninh trước đám đông nào đó, một nhà văn bĩu môi "Thằng này có biết sợ ai bao giờ. Nó diễn đấy". Có thể người đó nghĩ ông là một nhà văn nổi tiếng và viết những vấn đề mà thời đó ít người dám viết thì cho rằng ông là kẻ không biết sợ ai chăng (?). Nhưng với tôi, ông là một kẻ thường có những phút hoảng hốt và như sợ hãi điều gì đó. Nhiều lúc tôi cảm tưởng như ông từ từ thò đầu ra khỏi cái cổ áo và dè dặt nhìn ra xung quanh. Một lần tôi gợi ý ông viết về hai nhân vật của quê hương ông. Một người bên này sông Nhật Lệ và người kia ở một bờ khác con sông. Một người là nhà cách mạng đầy vinh quang và tên tuổi lừng danh khắp toàn cầu còn một người đứng ở phía bên kia mà tên tuổi cũng vô cùng ghê gớm. Tôi nói với ông hãy viết về số phận và con đường của hai nhân vật này và lấy dòng sông như là một nhân chứng và sự công bằng. Bởi cả hai người đó là đồng hương của ông. Nhưng ông nhún vai, lè lưỡi. Tôi lại có cảm giác như cái đầu ông thụt sâu hơn vào cái cổ áo mỏng manh. Bảo Ninh có lẽ chẳng bao giờ viết về hai nhân vật ấy. Nhưng tôi nghĩ một ngày nào đó tôi sẽ viết. Dòng sông ấy cũng giống bao dòng sông khác đã chảy ra biển và chia đôi những miền đất nó đi qua. Nó cũng chia ra những thân phận khác nhau. Một người là cái này còn một người là cái kia. Và đấy chính là bi kịch chứ không phải là sự đúng sai. 

Tôi chỉ thấy ông xuất hiện ở cơ quan khi có họp hành. Một cái mũ lưỡi trai cũ nhiều bụi được vò trong hai bàn tay. Ông ngồi xuống ghế và dè dặt nhìn xung quanh. Dù chẳng có chuyện gì đáng e ngại nhưng tôi vẫn mang cảm giác ông đang cố giấu mình trước thiên hạ. Bạn tôi bảo, khi uống rượu Bảo Ninh hiện ra đúng là một anh hùng Lương Sơn Bạc. Có lẽ thế. Vì không biết rượu bia từ lúc sinh ra cho nên tôi chẳng mấy khi chứng kiến Bảo Ninh những lúc ông có rượu hậu thuẫn để xem ông "Lương Sơn Bạc” đến nhường nào. Tôi chỉ nhìn thấy ông lờ mờ đi qua cơ quan vào những ngày có họp, nơi mà tôi có lúc còn lờ mờ hơn cả ông. Bởi có lúc tôi tự hỏi: Này, mình có đang ở cơ quan không nhỉ ? Mà ở cơ quan thì lúc nào Bảo Ninh cũng e dè như một cậu sinh viên mới về thực tập. Tôi không thấy ông nổi giận cả khi người ta phê phán ông một điều gì đó. Ông chỉ nhún vai và ngọ nguậy cái đầu rồi nói một mình câu gì đó mà chẳng ai nghe thấy. Vừa rồi, ông Trịnh Thanh Sơn viết một bài mắng ông sa sả trên Văn nghệ Trẻ mà ông cũng lặng im. Tất nhiên, tôi biết, sự lặng im ấy của ông không đồng nghĩa với sự chấp nhận hay đuối lý. Sự lặng im ấy là Bảo Ninh, là chính ông. Ông là người hay đi nước ngoài. Nhưng hầu như tôi chưa đọc một bài viết nào của ông về những chuyến đi đó. Không phải những điều mắt thấy tai nghe trong những chuyến đi không gợi cho ông điều gì mà có lẽ ông đã chọn im lặng là bảo bối cho cuộc sống cá nhân của ông chăng ? Nhưng hình sự im lặng ấy đã làm ông trở nên u u trầm trầm hơn mười mấy năm trước kia. Rượu đã đều đều và kiên nhẫn chảy vào ông như là để chớp lấy một cơ hội nào đó bắt cho ông phải cất tiếng nói ra những gì ông đã và đang suy ngẫm và có thể là đang cố giấu đi. Rượu đã chiến thắng quá nhiều người nhưng với ông thì hình như rượu đã thất bại. Người ta có thể đổ nước đầy vào một cái hồ lớn nhưng không ai đổ đầy được sự im lặng hay là sự sợ hãi hay là một cái gì khác nữa…Có thể những gì tôi nói cũng chỉ là sự võ đoán mà thôi. Bởi tôi không ngồi nhậu với ông, không trà lá với ông…chúng tôi chỉ nhìn thấy nhau vào những ngày cơ quan có họp. Có thể bởi chính tôi mang sự sợ hãi nào đó trong người mà lại đổ sang ông (?)

Đã mười lăm năm kể từ khi cuốn tiểu thuyết đầu tay ra đời cho đến nay, Bảo Ninh vẫn chưa cho cuốn tiểu thuyết thứ hai xuất hiện. Trong khoảng thời gian ấy thi thoảng hiện ra một tập truyện ngắn của ông. Nhưng cái người ta đợi chờ từ ông lại là tiểu thuyết và cụ thể là cuốn tiểu thuyết thứ hai. Đối với các nhà văn Việt Nam khác cũng vậy, họ có thể viết những truyện ngắn hay nhưng thường thất bại trước tiểu thuyết. Điều này gián tiếp cho chúng ta thấy một điều gì đó vô cùng quan trọng của một nhà văn viết văn xuôi. Trước kia, người ta đoán non đoán già về cuốn tiểu thuyết thứ hai của Bảo Ninh và lý giải nhiều cách vì sao cuốn sách đó chưa ra mắt. Họ bảo ông muốn gây một tiếng nổ lớn. Họ bảo ông sợ bị phê phán. Xin thưa, đã ai biết ông viết gì đâu mà phê hay phán. Ngay cuốn tiểu thuyết thứ nhất của mình thì ông cũng nhận vinh quang nhiều hơn là phê phán. Họ lại bảo ông chọn thời điểm thích hợp mới cho sách ra đời. Họ bảo ông thất vọng về cuốn tiểu thuyết thứ hai của mình. Có người còn cho rằng ông có viết gì đâu mà đợi. 

Đoạn phim câm vẫn tiếp tục: Thế rồi, đám đông bạn đọc đứng trước cửa “nhà xuất bản” đợi cuốn tiểu thuyết thứ hai của ông tản dần đi. Bây giờ thì chỉ còn lác đác mấy người đợi chờ cuốn sách đó. Mười lăm năm quả là một khoảng thời gian dài. Còn tôi, vì tôi thường nhìn thấy ông ít nhất mỗi tuần một lần ở cơ quan. Và thế tôi lại nghĩ đến cuốn tiểu thuyết thứ hai của ông. Ông là kẻ biết giấu ý nghĩ thật của mình. Tôi cũng thử đoán vài điều nhưng tôi lại im lặng. Nhưng tôi tin ông đã hoàn thành cuốn tiểu thuyết đó. Khi tôi đang viết dở bài báo này thì thấy Bảo Ninh trả lời một tờ báo nước ngoài về cuốn tiểu thuyết thứ hai của ông. Nhưng trả lời như vậy cũng đồng nghĩa với không trả lời gì cả. Mỗi khi trở về phòng viết của mình, Bảo Ninh đóng cửa lại và mở computer ra. Nhưng chúng ta không biết ông viết gì trong những buổi tối của mười lăm năm qua. Chẳng lẽ chỉ là những tản văn lúc mặn lúc nhạt ấy???

Rất may là Bảo Ninh không hùng hồn tuyên bố rằng mình sẽ viết như thế này hay như thế nọ. Ông có quyền sống với duy nhất một cuốn sách. Bạn đọc có quyền đợi cuốn tiểu thuyết thứ hai của ông và cũng có quyền quên lãng ông. Nhưng nếu ông cảm thấy cuốn tiểu thuyết thứ hai không hay hơn Nỗi buồn chiến tranh thì ông có quyền không cho nó ra đời. Nhưng nếu chỉ vì ông lo âu hay sợ hãi một điều gì đó mà không cho cuốn tiểu thuyết thứ hai ra đời thì thật là chuyện đau lòng... Có lần tôi định làm một cuộc phỏng vấn ông về sự đóng cửa những tâm sự của ông với công chúng. Nhưng tôi biết ông sẽ nói vòng vo hoặc lại thụt đầu vào trong cái cổ áo mỏng manh của mình. Có lúc tôi đã bật cười khi ví Bảo Ninh giống như một con rùa. Con rùa đang bò chợt thụt đầu lại khi có một cái gì đó rơi xuống cái mai của nó và thậm trí cái vật vô hại kia rơi ở đâu đấy rất xa.

Có lẽ tôi phải dừng đoạn phim câm của tôi lại vì dù nó có hay thì cũng không ai ngồi xem nó mãi mà chẳng thấy có một tiếng động hay một lời bình nào cả. Phim câm là thứ phim khó làm nhất mà lại là một thứ phim câm không hài. Có thể xem xong đoạn phim câm này, Bảo Ninh sẽ vụt đứng dậy và nói: "Tôi sẽ nói cho ông biết tôi đã viết gì và bao giờ tôi sẽ công bố chứ im lặng mãi thế này chính tôi cũng thấy mệt mỏi lắm rồi". Cũng có thể ông lại nhún vai và thụt cái đầu vào cái cổ áo mỏng manh của mình và lờ mờ đi qua cơ quan.

Nguyễn Quang Thiều

(Người)

Bình luận

* Vui lòng nhập bình luận tiếng Việt có dấu

Tin khác